АЛАМЗАДА… (8-қисм. БИРИНЧИ ФАСЛ)

0

 

* * *

 

— Ҳа, сенмисан? — сўради у ниҳоят баланд овозда. — Сотим, қайдасан ҳозир?

— Бозордайдим, — жавоб қилди ҳайдовчи. — Кеча ўзингиз буюрган иш бўйича юргандим.

— Ҳал қилдингми? Битдими?

— Деярли битди ҳисоб.

— Тез тугатгин-да, меникига кел! Айтганча, машинага тўлдириб бензинам қуйвол! Бир жойга бориб келамиз.

— Хўп бўлади, ака! Ярим соатда олдингизда бўламан.

Толиб гўшакни жойига қўйди-да, Мелибой миробга бир муддат тикилиб қолди.

Мироб эса ҳаяжондан билинар-билинмас титрар, Толибнинг сўнгги сўзини интиқ кутарди.

— Дўппини осмонга отаверинг! — деди ниҳоят Толиб кулимсираб. — Қишлоғингизга бориб келадиган бўлдингиз.

— Р-ростданми? — сўради ҳовлиқиб мироб. — Ростдан айтяпсизми, иним?

— Нима, бирор марта алдаганимни кўрдингизми? Намунча шаккок бўлмасангиз? Борасиз дегандан кейин борасиз-да!

— Умрингиз узоқ бўлсин, илойим! — мироб ҳаддан ташқари суюнганиданми беихтиёр қўлларини дуога очди. — Нима ният қилган бўлсангиз, худо ўнгласин! Мен… Чиқаверай унда!

— Қаерга шошасиз? Ҳозир Сотим келади, ана ундан кейин уччаламиз бирга жўнаймиз.

— Сизам-а? — Толибнинг кутилмаган гапини эшитиб, мироб унга ишонқирамагандек нигоҳ ташлади. — Ў-ўзингизам борасизми?

— Нима, бир ўзингизни ёлғиз жўнатади деб ўйловмидингиз? Чучварани хом санабсиз, бобой!

— Ие, ие, унда… Тезроқ ҳозирлигимни кўриб тура қолай! Сизларни маҳтал қилиб қўймай!..

— Ҳа, — деди Толиб қовоқ уйиб. — Ваннахонага кириб чўмилинг! Ҳарқалай, шаҳардан боряпсиз. Кейин… Соқолниям қиртишлаб олсангиз ёмон бўлмайди. Тез бўлинг, бобой!

Мелибой мироб оёғини қўлга олганча Толибга қуллуқ қила-қила ваннахонага ғизиллади.

 

* * *

 

Бу йилги қиш алдамчи келди. Бир кун қаттол совуқ жонни узиб олар даражада изилласа, эртаси куни қуёш чарақлайди-ю, камбағалнинг елкасига тафт бериб, жонини ҳузурга тўлдиради.

Мелибой миробнинг хуш кайфиятига ҳаво ҳам шерик бўлмоқчидек, йўлга чиққанда Қуёшбобо тафтини дариғ тутмади. Мироб олдинда жимгина кетиб бораётган Толибга боқаркан, шу тобда ич-ичдан фахрланди. Тун бўйи вужудини тарк этмаган ташвишлар, қайғулар, афсус, надоматлар тумани тарқаб, тани яйради. Яқин ўтмишдаги хафагарчиликлар ортда қолди. Тушкунликлар ботқоғи нари чекинди. Кўнгли ҳайитдагидек чоғланди. Бундай лаҳзаларда дунё ҳам бандасининг кўзига жуда гўзал кўрина бошларкан. Мелибой мироб қадрдон юртига яқинлашиб келаркан, турнақатор мирзатераклар, мўйсафид толларга суқ билан тикиларди. Қип-яланғоч бўлса-да, улар миробнинг қалбига олам-олам қувонч улашгандек туюларди.

Ўйланиб ўтириб, миробнинг хаёлига даъфатан қишлоқдошлари, Соли тегирмончи, ҳамиша кеккайиб юргувчи Султон дўкончи, Турдимат биргад келиб оғзининг таноби қочди. Уларнинг ёнида Толибни тасаввур эта бошлади. Сўнгра эгнидаги янги кўйлак, костюм-шим, юпқа, айни казо-казолар киядиган чопонни ушлаб-ушлаб олди.

«Ҳа-а, — ўйлади мироб мийиғида кулимсираб. — Ҳозир қишлоққа мана шундай ҳайбатидан от ҳуркадиган машинада кириб борсам, биринчи ўринда Соли тегирмончининг жони чиқиб кетса керак. Султонни-ку, айтмай қўя қолай. Қарзи узилишидан умидвор бўлиб оёғи куйган товуқдай чопқиллаб қолади. Турдимад биргад-чи? Ў, узоқдан қулочини ёзиб келар-ов! Ҳа, кейин «бу укамизни таништирмадинг-ку!» дейишади. Мен виқор билан Толибни уларга кўз-кўзлайман. Ў, кимлигини эшитишса, биргадигаям, дўкончи-ю, тегирмончисигаям сичқоннинг ини минг танга бўлмаса, мен кафил! Нима бўларкан кейин-а? Биргаддан қўшимча томорқа ундирволсаммикан? Қўрққанидан берворарди. Ана ундан кейин ошиғим олчи эди. Буғдойим жа мўл бўларди…»

Мелибой мироб то қишлоққа етгунча турли ширин хаёллар уммонида сузди. Бу уммоннинг баҳайбат ва бир-биридан сарбаланд тўлқинларини осонгина ўзига бўйсундира олди. Хаёлан бутун бир қишлоқ одамларига қадди-бастини, туриш-турмушини намойиш этди. Марҳума хотинини ёдга олди. Хаёлан бўлса-да, унинг ҳақига дуо қилди. Охиратини обод қилишини тилаб Яратганга ёлворди.

Машина қишлоқ кўчасига бурилгач эса, мироб ўзгача севинч ва фахр билан Толибга сўз қотди:

— Иним, мана шу бизнинг қишлоқ бўлади! Қаранг, қандай чиройли қишлоғим бор!

Толиб машина ойнасидан бошини чиқариб чуқур-чуқур нафас оларкан, тўсатдан ортга ўгирилди ва Мелибой миробнинг елкасига қўл ташлаб, хохолаб кулган кўйи қичқирди:

— Бобой! Бардам бўли-инг! Чойхона палов дамламас экансиз, сизга кун йўқ! Кун йўқ!

 

* * *

 

 

Мелибой мироб машина маҳалласига қараб бурилгани ҳамоно ҳовлиққанча Толиб томон ўгирилди.

— Иним, — деди у негадир қизариб-бўзариб. — Иложи бўлса, олдин қайнсинглимникига ўтсак девдим-да! Қ-қизим ўша ердайди!

— Э, бошланг-да қаерга бўлса! — қўл силтади Толиб. — Биз қайдан биламиз? Хўш, қай тарафга юрайлик, бобой?

— Ҳ-ҳозир орқага қайтиб нариги кўчага киришимиз керак эди. У-узоқмас, узоқмас! Бир қадам, ҳа!

Ҳайдовчи машинани орқага қайтарди-да, мироб кўрсатган йўлга бурди.

Мелибой мироб манзилга яқин қолгани сайин баттар тўкилиб борарди. Нуқул титрарди. Гоҳ Толибга бўзрайиб боқар, гоҳ эгнидаги оҳорли кийимларни сиқимлаб-сиқимлаб қўярди.

Машина чамаси юз метрча юрдими-йўқми, миробнинг кўзи анча наридан келаётган Султон дўкончига тушди.

Дўкончи пиёда келарди. Қандайдир бўғчани қўлтиқлаб олибди. Узоқдан келаётган бегона машинага кўзи тушиши билан таққа тўхтаб чап кафтини пешонасига тираган кўйи туриб қолди.

— Иним, — дея дўкончи турган томонга ишора қилди мироб. — Ҳув анави одам қишлоғимизнинг дўкончиси. Қаранг туришини!..

Толиб менсимайгина мироб кўрсатган тарафга кўз ташлади-да, афтини бужмайтирди.

— Нима қипти дўкончи бўлса? — деди у эснаб. — Ё қарзингиз бормиди?

— Ҳа-да, — жонланди мироб. — Айтгандим-ку, янгангиз раҳматли ўтиб қолган куни нақд икки юз сўм санаб берганди. Шунинг қарзини тўлайман деб ҳалигидай шаҳарга жўнаворгандим-да, иним!

— Сотим, — ҳайдовчига юзланди Толиб қовоқ уйиб. — Машинани ҳов ўша қариянинг рўпарасида тўхтат! Бобой, ҳозир тушасиз-да, дўкончингиз билан сўрашасиз. Қўрқманг, мен ўтирибман бу ерда! Қуюқ сўрашинг! Кейин мана бу пулларни ими-жимида қўлига берасиз!

— Хўп бўлади, хўп! — Мелибой мироб машина тўхтагач, шошиб пастга тушди-да, дўкончига қучоқ очди.

— Ие, Мелимисан? — Султон дўкончи кутилганидек сўрашиш ўрнига миробнинг эгнидаги янги кийимларга қараб бақрайди. — Вей, хумпар, ясаниб олибсанми? Тағин… Манавинақанги машиналарда кепсан? Бойиб кетдингми нима бало?

Бу Мелибой мироб бир умр орзулаган, ярим тунлари тўлғониб, оҳ чекканда худодан астойдил сўраган онлар, энди у ўша орзулари ушалиши учун ўйлаб қўйган гапларини тилига кўчириши, ҳеч қурса дўкончини лол қилиши шарт эди.

Мелибой мироб худди ёш боладек иягини кўтариб, икки қўлини белига қўйганча дўкончининг қаршисида бир айланиб қўйди. Шу ҳаракат сабаб қалбидаги армонлар бирпас чекингандек, хумордан чиққандек, аламлари тарқагандек бўлди. Султон дўкончи унинг қилиғидан баттар ҳайратга тушиб бир қадам ортга тисланди.

— Мели, қанча пул ишладинг? — аста шивирлаб сўради дўкончи машинага зимдан кўз ташлаб оларкан. — Манавинақанги пўрим бўп келганингга қараганда, анча-мунча пул топгансан-ов-а? Топдимми?

— Э, ака, — деди мироб ҳамон икки қўлини белига тираб. — Қачон қараса пулдан гапирганингиз гапирган-а, вей! Келинг, олдин манавини олиб қўйинг-да, кейин кўришайлик!

Султон дўкончи миробнинг бу таклифини рад этиб ўтирмай, пулларни олиб дарров киссасига беркитди ва бағрини очди. Қучоқлашиб кўришиш баҳонасида атайин миробни бир-икки кўтариб-кўтариб қўйди.

Шу орада Толиб машинадан тушиб уларга яқин келди.

— Ака, бу менинг тутинган иним, — Толибни дўкончига таништира кетди мироб. — Шаҳардаги казо-казоларнинг олди десам ишонаверинг!

— Қуллуқ, қуллуқ! — дўкончи қаршисидаги барваста, совуқ нигоҳли Толибга ер остидан ҳуркканнамо қараганча қўл бериб сўрашди. — Яхши етиб келдингизми, меҳмон?.. Айтганча… М-меҳмонни бизникига олиб кирақол, Мели! М-меҳмон қиламан ўзим, ҳа!..

Толиб эса атайинми, кутилмаганда Мелибой миробнинг елкасидан қучди-да, дўкончига мақтай бошлади.

— Бу инсон ҳақиқатан отамдай бўп қолган! Қаранг, ўзини ёлғиз юборишга кўнглим ишонмай бирга келавердим!..

Бу гапи Мелибой миробни буткул талтайтириб юборди. У ғалати тиржайиш қилиб, қисқа-қисқа йўталиб олди. Шу баҳонада Толибнинг илгариги жеркиганлари, силташлари, номақбул ишларга бошлаганлари унут бўлгандек туюлди. Ўзини гўё фарзандининг танти отасидек тутиб, дўкончига сал юқорироқдан қарай бошлади.

— Қ-қани, меҳмон, — дея дўкончи тутила-тутила маҳалла тарафни кўрсатди. — Юринглар бўлмаса! Бирпасда ош дамлаймиз! Хуш кепсизлар!

— Раҳмат, отам, — деди Толиб чўнтагини ковлаб сигарет чиқариш асносида. — Биз ҳозир Севинч синглимни кўриб чиқмасак бўлмайди. Ундан кейин борсак борармиз!..

Мелибой мироб дўкончидан фақат бир гапни кутганди. Ҳозир-ҳозир Толибни саволга тутади, тағин бойлик, пулдан гап очади деб хаёл қилганди.

Ундай бўлмади. Дўкончи Толибни, ярқираган машинани, миробнинг эгнидаги кийимларни кўргандаёқ тамом бўлаёзганди. Ундай гаплар хаёлига келмади чоғи. Ёки кейинроқ, меҳмонга чақирса, сўраб олишни кўнглига тугди…

Машина миробнинг қайнсинглиси яшайдиган уй тарафга жўнагандан кейин ҳам Султон дўкончи қимир этмай тураверди.

 

* * *

 

Жигарбандини соғиниш ҳисси, юракдаги хавотир, ҳадик Мелибой мироб таниш ҳовли дарвозасига етиб келиб тўхташгандан сўнг белги берди.

Миробнинг юраги одатдагидан тезроқ урди. Вужудини нимадир тирмалаётгандек, аъзойи бадани ачиша бошлади. Кўзлари намланиб, ўпкаси тўлиб келди. Бўғзига нимадир тиқилган каби хўрсиниб-хўрсиниб кетди. Ҳозир ичкарига кирибоқ дод солиб йиғлаганча қизалоғини маҳкам қучиши, айтиб-айтиб ўкириши муқаррарлигини чуқур ҳис этди. Аммо Толиб яна йўл бермади. Машинадан тушишлари билан миробни тирсагидан тутиб тўхтатди.

— Ўзингизни босинг! — тайинлади у дарвоза тирқишидан ичкарига ўғринча кўз ташлаб. — Ёш боламассиз-ку! Кап-катта одам қўйиб берса йиғламоқдан бери бўляпсиз! Ундан кўра орқага ўтинг! Юкхонадагиларни олинг! Сотим, анави нарсаларни олиб бобойга тутқаз! Қуруқ қўл билан кириб бормасин!

Мелибой мироб иккита каттакон, ялтир-юлтир халтани кўрди-ю, ҳайратдан ёқа ушлай деди. Толибдек совуққон, шафқатсиз, чўрткесар йигитнинг қўлидан бу қадар меҳрибончилик келиши етти ухлаб тушига кирмаган, умуман, бу халталарни қачон харид қилган-у, қачон машинага ортганини ҳам кўрмаганди. Юраги тўкилай деб Толибга жавдиради.

— Дадил бўлинг, бобой! — кулди Толиб қишлоқ уйларидан кўчага чиқиб, уларни томоша қилишга тушиб кетгган хотин-халаж, болаларга ишора қилиб. — Қаранг, ҳамқишлоқларингиз ҳам ҳайрон бўлишяпти. Тағин Мелибой бобой йиғлоқи экан деб юришмасин! Юринг, бошланг бизни!

Мироб Толибнинг бу гапларидан сўнг тағин бир қоп семирди. Дарҳол ўзини қўлга олиб жуссасини юқорироқ кўтарган ҳолда кўча юзини тўлдириб турган хотин-халажга қараб ясама тиржайиш қилди ва бош қимирлатиб болохонадор сўрашган бўлди. Сўнгра пилдираганча Толиб ва ҳайдовчининг олдига тушиб ҳовлига кирди.

Севинч эгнига бахмал камзул кийиб, бошига жун рўмол ўраганча ток остидаги сўрига суянган кўйи ўй сураётган экан. Тапир-тупур қадам товушларини эшитиб илкис бошини кўтарди ва отасини кўрди-ю, додлаб йиғлаганча чопиб бориб миробнинг бўйнига осилди.

Мелибой мироб нима дейишни, қизига қандай тасалли беришни билмасди. Аниқроғи, биларди-ю, кўнглидан кечаётган гапларни тилига кўчира олмасди.

Шу орада қайнсинглиси ҳам ичкаридан чиқиб қолди. Дарвоза ҳатлаб ҳадди сиққан қўшнилар кириб келишди. Фахринисанинг ҳовлиси қўни-қўшни, бола-чақага тўлди.

Уй бекаси гоҳ Толиб, гоҳ Сотимга икки қўли кўксида мулозамат қилар, шу орада ҳануз бир-бирларини қўйиб юборгиси келмаётган ота-болага ачиниш ва дард аралаш қараб қўярди.

— Қани, ичкарига киринглар! — мулойим оҳангда меҳмонларни тузаб қўйилган хонага бошлади Фахриниса. — Почча, бошласангиз-чи! Вой-вой-вой, ота-бола жа бир-бирларини соғинишибди-да! Ўзи-чи, Севинчим қурмағур бугун эрталаб туриб айтганди. «Дадамни тушимда кўрдим, кеп қолсалар керак» деганди. Фаришталар омин дебди-да! Қани, қўшнижонлар, сизларам юринглар! Қаранглар, бизникига шаҳардан меҳмонлар келди! Юра қолинглар, қоқиндиқлар! Юра қолинглар!

Толиб ичкарига киришга шошилмади. Аввал ҳовлини бошдан-оёқ кузатди. Жуда чиройли тикланган токка қараб ўзича бош ирғади. Томорқа, оғилхоналарга боқди. Ора-сирада тўйиб-тўйиб нафас олди. Бу ерларнинг ҳавоси кўнглига ўтиришганми, билинар-билинмас керишиб ҳам олди. Сўнгра шоша-пиша қўл соатига қаради. Вақтни чамалагач, аста Сотимни туртиб, қулоғига нимадир деб шивирлади. Ҳайдовчи шу заҳоти ташқарига чопди.

— Қўяверинг, — миробнинг ҳайрат аралаш тикилишини кўриб тинчлантирган бўлди Толиб. — Бир оғайним келиши керак эди. Шуни кутиб олсин!

— Ие, иним, ахир… Биз шу ерда туриб-а? — норозиланди мироб. — Ҳозироқ жиянлардан биронтасини…

Толиб атрофдагиларга сирли қараш қилди-да, миробрнинг қулоғига пичирлади.

— Бобой, ҳадеб безовталанаверманг! Сизга зўр сюрпризим бор. Сотим ўшани олиб келади.

— Шунақами? — ер чизди мироб қўшни хотин-халажлар даврасига кириб аллақачон мақтанишга тушиб кетган қизи тарафга кулимсираб тикиларкан. — Хўп, иним, хўп! Илойим топганингиз олтин бўлсин! Энди… Ичкарига кирсак, иним! Қайнсинглим…

— Бўпти, сазангиз ўлмасин! Қани, бошласинлар!

Мелибой мироб бу такаллуфдан оғзи қулоғига етиб Толибнинг олдига тушди.

 

* * *

 

Фахриниса кўз очиб юмгунча дастурхонни ноз-неъматга тўлдирибди. Бир томонга коса тўла янги қаймоқ, иккинчи томонга бир товоқ сузма қўйибди. Ўртага қатлама, қатламали сомса, малда патирлар дейсизми, ҳаммасини бисёр қилибди. Ҳойнаҳой поччаси меҳмонлар олдида мулзам бўлмасин дебди.

Дастурхонни кўргач, ҳақиқатан миробнинг ўзи ҳам ҳайрон эди. Чунки шунча йил хотини билан яшаб бу уйга қадам қўйса, ҳеч қачон бу қадар шоҳона дастурхон ёзилмаганди. Хаёлан «қайнсинглим шунча нарсани қайдан олдийкан? Ишқилиб, қўшнилардан қарз кўтариб қўймадимикан? дея инграниб ҳам олди.

Толиб эса бу неъматларга унчалик эътибор бермасди. Безовталанганча икки кўзи ташқарида, афтидан Сотимни кутарди. Шу сабабли миробнинг илтифотли сўзлари қулоғига кирмасди.

Бир маҳал хона эшиги оҳиста очилиб Султон дўкончининг боши кўринди. Дўкончи эгнига янги кийимлар кийибди. Лекин кийимларига ҳеч кимнинг назари тушмади. Аксинча, асабийлаша бошлаган Толиб Сотим келди деб ўйладими, остонада дўкондорни кўргач, бирдан қовоқ уйди-да, юзини терс бурди.

— Меҳмонлар, яхши ўтирибсизларми? — ҳеч нарса бўлмагандек ичкарига кириб мироб кўрсатган жойга чўкди дўкончи. — Қ-қалай, яхшимисизлар?

Толиб унинг саволига жавобан совуққон бош ирғаган бўлди-ю, тўсатдан сўз қотди.

— Дўкончимишсиз, отам? Шу ростми?

— Ҳ-ҳа, ш-шундай десаям бўлади, меҳмон, — тутилиб жавоб берди дўкончи. — Кичкинагина дўкон беришган. Ўшани… Юргизиб турибмиз-да!

— Тушум яхшими ишқилиб? — кўзларини айёрона қисиб сўрашда давом этди Толиб.

— Тушум? Бе, тушум қаёқда дейсиз, меҳмон? Халққа хизмат қилиб юрибмиз-да энди!

— Опқочманг-да, отам! Бизниям шаҳарда кичкинагина дўконимиз бор. Нимайди? Ҳалиги бориди-ку…

Толибнинг гапи оғзида қолди. Ичкарига бир болакай кириб баланд овозда миробга қичқирди.

— Бува, кўчага яна бир меҳмон келди! Чиқаркансиз!

Толиб бу хабарни эшитибоқ даст ўрнидан турди ва қўзғалмоққа шайланган миробни елкасидан тутиб жойига ўтқазди.

— Безовта бўлманг, мени сўраб келишган!..

(давоми бор)

Олимжон ҲАЙИТ