ҚАМОҚХОНАДА КЎРГАН-КЕЧИРГАНЛАРИМ… (10- қисм)

0

 

 

* * *

 

Женя ҳақ эди. Эрта тонгда бўйи мен билан деярли баравар назоратчи қўлида чарм таёғини ўйнатганча кириб келиб бақирди:

— Ўғри, босқинчилар! Тез туриб йўлакда саф торт!

Мен ҳам юз-қўлимни чала-чулпа чайиб, турма кийимни кийиб сафга турдим. Энди мен турма бошлиқлари учун Шарипов эмас, 358- рақамли маҳбус эдим.

Бизни ошхонага олиб киришди. Ҳар бир камера учун алоҳида стол қўйилганди. Мен Женянинг ёнидан жой олдим.

Бу ернинг овқати СИЗО никидан бирмунча сифатли экан. Бўтқасида бироз бўлса-да, маза бор, чойдан шакар таъми келиб турибди.

Чамаси беш дақиқадан сўнг туришга буйруқ берилди. Яна саф тортиб ишга олиб кетиш учун мўлжалланган юк машиналарига чиқиб ўтирдик.

— Ҳозир кўрасан, — деди Женя мени туртиб. — Иш бошлайлик! Соқчиларни кўриб ҳайрон бўлмасанг бас!

Ажабо!.. Бизни қалин ўрмон ёқасига олиб келишди. Эллик метр нарида дарё. Фақат музлаб қолган. Муз устида қандайдир излар…

Етиб келишимиз билан чор атрофни автомат тутган соқчилар ўраб олишди.

— Кўрдингми, — деди Женя соқчилар таъқиби остида ўрмон ичкарисига кетиб борарканмиз. — Бу турма худди уруш пайтидаги концлагерга ўхшайди. Бир метр ҳам жой бўш қолмайди. Анави соқчилар туриб олишади. Қани, шундай шароитда қочиб кўр-чи!..

— Барибир қочаман! — дедим соқчиларнинг бўралаб сўкишлари, ҳақоратларини эшитганим сайин ғазабим қўзғаб. — Уёқдаги ишларни битириб қайтмасам бўлмайди.

— Баҳоргача сабр қилишингга тўғри келади, Каллакесар! — деди Женя. — Баҳорда анави музлар эрийди. Биз кесилган тайёр дарахтларни бойлаймиз, кейин дарёда оқизамиз. Ана шунда қочишинг учун осонроқ йўл топса бўлади. Тўғри, дарёда муз йўл қилинган. Аммо бу йўл бўйлаб узоққа бора олмайсан. Икки қадам юрмасингдан, итдай отиб ташлашади.

— Ҳозир-чи?. Нима иш қиламиз?

— Олдинига дарахт кесамиз. Кейин уларни ускуна ёрдамида тилиб чиқамиз. Тилиниб, тахта холига келганларини машиналарга ортамиз.

— Тушунарли. Демак… Баҳоргача сабр қил дегин?..

Женя жавоб қилишга улгурмади.

Секинлаб қолган эканмизми, соқчилардан бири кетма-кет елкаларимизга автомат қўндоғи билан туширди.

— Текинтомоқлар, қимирла!..

 

* * *

 

Женя айтганича бор эди. Гарчи илгари қурилишларда жисмоний иш билан кўп шуғулланган бўлсам-да, бунақасини етти ухлаб тушимда кўрмагандим.

Мени дарахт кесишга қўйишганди. Электр арраларда дарахтни ағдаргач, шохларини кесиб чиқиш лозим. Ундан сўнг яхшилаб ўлчаб, уларни бир хил узунликка келтириларкан.

Соқчилар бизни ўраб туришарди. Эндигина оғриб кетган белга дам бериш илинжида қаддингни кўтардингми, қаердандир назоратчи қўлида таёқ билан пайдо бўлади ва дуч келган ерингга тушириб қолади.

Мен ҳам икки соатча чидадим. Азбаройи терлаганимдан эгнимдаги кийим жиққа ҳўл бўлди. Бел тараша каби қотиб қолди.

Охири тоқатим тоқ бўлиб қаддимни ростладим ва чўнтагимдаги сигаретни олишга тутиндим. Шу заҳоти паст бўйли, юмалоқ юз, юқори лаби учиб-учиб турадиган назоратчи кела солиб бўйним аралаш тушириб қолди.

— Ҳа-а, Уч юз эллик саккизинчи! — у бақириб қўлимдаги сигаретни тортиб олди-да, оёқлари билан эзғилаб ташлади. — Курортга келдим деб ўйлаганмидинг, ўғри, босқинчи?..

У қайтадан мени таёқ билан туширмоқчи бўлди. Чап бериб қолдим. Шунда назоратчининг бош кийими ерга учиб тушди.

— Вой аблаҳ-ей! — қичқирди у лаби учганча менга яқин келиб. — Ҳали менга чап берадиган бўлдингми? Қани, шапкани ол ердан!.. Тез бўл!

— Вей, мен «мусор»ларга хизмат қилмайман, билдингми? — дедим муштимни тугиб. — Керак бўлса, ўзинг ол!

— Нима?.. Нима дединг?.. Ҳали қараб тур, турмага қайтгин, тилингни суғуриб оламан!..

— Ўртоқ лейтенант, мана шапкангиз! — қаердандир келиб қолган пакана аристон назоратчига бош кийимини тутқазди.

Мен аристонни келганимдан бери кўрмагандим.

“Майли, кўрамиз, — дедим хаёлан ўзимга ўзим. — Қайси камераданлигингни суриштириб биламан, дўмбирачи!.. (Бундайларни турмада дўмбирачи деб аташади).”

— Қани, ишга кириш! — буюрди назоратчи бош кийимини кияркан. — Масалангни кейин ҳал қиламиз, итдан тарқаган!..

 

* * *

 

Қанчалар чарчаб ҳолдан тойганимни фақат ўзим билардим. Айниқса, белим, елкаларим симиллаб оғриб, қаттиқ азоб берарди. Шу аҳволда кечки йўқловга чиқдим.

Ҳеч кимга сўз қотмай, тезроқ йўқлов тугашини ва камерага қайтиб каравотга ёнбошлашдек бахтли онларни орзиқиб кута бошладим. Чарчоқ туфайлими, кундузги воқеаларни унутибман шекилли. Йўқлов охирлаб улгурмай, паст бўйли назоратчи сафни оралаб ўтиб менга яқин келди.

— Қани, олдимга туш! — буюрди у. — Нега қаққайиб турибсан? Юр дедим!

— Қаергалигини билсак бўладими, начайлик? — бўш келмадим мен ҳам масхараомуз кулимсираб.

— Карцерга! — бақирди назоратчи. — Турма хизматчисини ҳақорат қилганинг учун уч кун карцерда ўтирасан!

Нимаям қилардим? Сал нарида бизни зимдан кузатиб турган Женяга кўз қисиб қўйдим-у, назоратчининг олдига тушдим.

 

* * *

 

Бу ердаги турма карцери СИЗО дагидан икки ҳисса ёқимсиз ва жирканч эди. Бетон деворларни шўр босган, ичкаридан келаётган ҳид кўнгилни айнитгудек эди.

Фақат бир жиҳати менга далда берарди. Шу ерда хаёлларимни жамлаб, фикрлаб олишга имкон бор.

Бетон супага ёнбошларканман, беихтиёр хўрлигим келди. Келгуси ҳаётимни тасаввур этишга уриндим. Тасаввуримга сиғдира олмадим.

Ярим соатча ётганимдан сўнг совуқ ўтиб, йўтал тута бошлади. Ўрнимдан туриб карцернинг уёғидан буёғига юра бошладим. Бу ҳам ёрдам бермас, йўтал кучайгандан кучайиб борарди.

“Шу касал мени олиб кетмасайди! — хаёлимдан ўтказдим эгнимдаги турма кийими ёқасини бўйнимгача кўтариб. — Нега дунёга келтиришди ўзи? Азобда ўлиб кетишим учунми? Болаликдан хотиржамлик, ҳузур нималигини билмасам! На уйим, на муқим ватаним бор. Кимга керакман? Нега яшаяпман? Мақсадим нима? Ўн беш йил турмада ўтириб чиқиб, қаерга бораман? Қишлоққами? Кимнинг кўзи учиб турибди яримжон, юзи қора аристонга? Йўқ! ҳаммасидан нафратланаман! Ёруғ дунёсини ёмон кўраман. Бу деворларни, анави кўзни қамаштирувчи қорни, шовиллаб оқаётган сой-у, дарёларини… Ҳеч бирини кўришга кўзим йўқ! Ўт тушиб кул бўлсин ҳаммаси!..

Карцердаги уч кун мени маҳлуқ қиёфасига киритиб қўйгандек эди. Шом пайти назоратчидан бир метр олдинда камера томон кетиб борарканман, биринчи навбатда нима иш қилишим лозимлигини яхши билардим. Ўқчитиб-ўқчитиб тутаётган йўталга ҳам эътибор бермасликка ҳаракат қилардим. Фақат… Тезроқ камерага етсам, бас…

— Деворга орқа ўгир! — буюрди назоратчи белимга чарм таёғи билан нуқиб. — Адабингни едингми, текинтомоқ?..

— Оғзингга қараб гапир! — дедим бошимни у томон ўгириб. — Карцеринг нима бўпти менга? Илтимос, ёлғиз қўлимга тушмагин! Туғилганингга пушаймон бўласан!

— Мен-а?.. Нима, орқага қайтгинг келяптими?

— Сени огоҳлантирдим холос. Уёғи ўзингга ҳавола.

— Кўрамиз! — назоратчи сал наридаги стол устидан бир бўлак товуқ гўштини қўлига олиб иштаҳа билан ея бошлади. — Қани, ичкарига кир!..

Пайқадим. Назоратчи сўнгги гапларимдан сўнг сал паст тушди. Тушмай ҳам кўрсин-чи!.. Энди ҳеч бирини аяб ўтирмайман. Менда на шафқат, на меҳр-оқибат қолди. Қалбим, вужудим бўм-бўш. Ҳеч қачон тўлмайди. Бўшлигича боқий дунёга равона бўламан. Кошкийди қачонлигини билсам… Шошилган бўлардим…

Камерага кириб борганим ҳамоно барчалари ўринларидан туриб мени қарсаклар билан қарши олишди. Барчалари билан бир-бир кўришдим.

— Рангингда қон қолмабди, йигит! — деди Женя қўлидаги қайноқ чой тўла кружкани узатиб. — Бошланишига манавини ич! Ўзингга келасан.

— Ўрмондаги аристон қайси камерада яшайди? — сўрадим каравотлардан бири четига чўкиб. — Уни тез кўришим керак.

— Ҳа-а, анави… «Мусор»нинг бош кийимини олиб берганми?

— Худди ўша.

— Хавотир олма. Топамиз. Қочиб кетмайди. Кел, биргаликда тамадди қилайлик! Вей, бопладинг ўзиям ўша назоратчи хунасани!.. Ишонсанг, яқинда менам боплаб сўккандим уни.

— Менга барибир. — дедим афтимни бужмайтириб. — Зарур бўлиб қолса, калласини сапчадай узиб ташлайман.

Бостириб-бостириб қайноқ чой ичгач, ростдан ҳам ўзимга кела бошладим. Йўтал пасанда бўлиб, танамга қон югургандек бўлди.

— У нега қамалган ўзи? — сўрадим Женядан ҳамон оғзимга тикилиб ўтирган аристонларга бир-бир назар ташлаш асносида. — Ўғрими?

— Қанақа ўғри? Босқин уюштирганмиш ҳамтовоқлариминан. Қандайдир бой одамни калтаклаб пулларини тортиб олишганмиш. Ўзи яқиндагина турмага келган. «Дўмбирачи»ларнинг етказишларича, камерасидагиларнинг ҳаммасиминан муштлашиб улгурибди.

— Зўр муштлашарканми шунақа?

— Қайдам? Шахсан мен гувоҳ бўлмаганман.

— Кўрасан. — дедим столни муштлаб. — Тартибли аристон эканини бугун исботлайди. Исботлай олмаса, ўзидан кўрсин!

 

* * *

 

Вақт хуфтондан ошиб, ташқарида жимлик ҳукм сура бошлади. Камерадагилар ҳам эртанги меҳнатдан олдин тўйиб ухлашни маъқул кўриб жой-жойларига чўзилишганди. Фақат мен уйғоқман. Айбдорни олиб келишларини кутардим.

Тоқатим тоқ бўлай деганда камера эшиги очилди ва Женя худди ўша аристонни етаклаб ичкарига кирди.

— Мана, қаҳрамон ўз оёғи билан келди! — деди у кулиб. — Буёғини ўзинг ташкил қилавер!

Мен қаршимдаги пакана, думалоқ юз, сочлари қириб ташланган аристоннинг кўзларига боқдим. Қўрқинч аломатларини сезмадим. Аксинча, нигоҳларида ғазаб зоҳир эди.

— Нега хато қилдинг? — сўрадим ундан.

— Катта кетаверма! — жавоб бериш ўрнига аристон дағдаға қилишга ўтди. — Мана келдим, нима гапинг бориди?

— Ў, зўрсан-ку! — уни икки елкасидан ғижимлаб стол томон итардим. — Қайси ертўлада таълим олгансан?

— Вей, қора мўнди? — аристоннинг дағдағаси янада кучайди. — Қаерда яшаётганингни унутиб қўйдингми? Олифтагарчилигингни ватанингда қиласан!

— Вой аблаҳ-ей! — кутилмаганда аристоннинг ёқасидан олдим. — Ким билан гаплашяпсан ўзинг-а?

— Йўқ, тўхтанглар! — орага қўшилди Женя. — Бунақада муштлашиб кетасизлар. Бекорга карцерга тушишнинг нима кераги бор? Ундан кўра, сен, Жорж, айбингга иқрор бўл. Ростдан ҳам «мусор»га қуллуқ қилиб қўйдинг. Ўзинг биласан, тартибли аристонлар бундай қилишмайди. Шунинг учун Каллакесарнинг жаҳли чиққан.

— Нима қипти? — бўш келмасди Жорж. — Бу ўзимнинг шахсий ишим.

— Нотўғри гапиряпсан. — танбеҳ берди унга Женя. — Братваларнинг қулоғига етса, яхши иш бўлмайди. Ё етказайликми?

Жорж шу гапдан сўнг лабини тишлаганча терс қараб олди.

— Шундай экан, сен ҳозир тартибли аристон эканинингни исботлашинг лозим. — давом этди Женя. — Хўш, қандай исботламоқчисан?

— Демак, исбот керак-а сенларга? — дея бир менга, бир Женяга боқиб сўради Жорж.

— Албатта. Сени бекорга бу ерга олиб келибманми? Биласан-ку, назоратчилар текинга ишлашмайди. Нақ ўн сўмим кетди сени деб!

— Болта келтир! — деди Жорж қатъий оҳангда. — Мен кимлигимни кўрсатаман!

— Болтани нима қиласан? — сўради Женя хавотир аралаш. — Каллакесарликка йўл қўймайман.

— Аҳмоқ бўлганим йўқ калла кесиб. Шундай қиламанки, манавининг кўнгли жойига тушади. Шундоғам санчастга боришга баҳона тополмай юргандим. Нега қараб турибсанлар? Қани болта?..

Женя каравоти томон кетиб кўрпа остидан даст каллак чиқарди.

— Манави бўладими?

— Бўлади. — деди Жорж. — Энди бошқаларниям турғаз!

Аристонлар Женянинг ишораси билан бир-бир туриб бизни ўраб олишди.

— Отинг нималигини билмадим-у, аммо мени бир умр эслаб қоласан! — менга юзланиб сўз қотди Жорж.

Шундай деди-ю, ўнг қўли жимжилоғини столга қўйиб даст каллак билан чопиб ташлади.

Бу манзарани кўриб барчамиз донг қотиб қолгандик. На иҳлаганча дарича томон югурган Жоржга ёрдам кўрсатишни, на полда сакраб-сакраб ўйнаётган бармоқни кўтариб олишни билардик.

Ҳайрон қолганим, Жорж бақир-чақир қилмади. Кимнингдир чойшабини олиб қонни тўхтатиш мақсадида билагини қисиб бойлаб, уёқдан-буёққа асабий бориб кела бошлади.

— Тез дўхтир чақирларинг! — бақирди биринчи бўлиб ўзига келган Женя. — Қон тўхтамаяпти! Тез бўл!

Кимдир камера эшигини муштлаб дўхтир чақиришларини талаб қилди. Яна кимдир Жоржга кўмак беришга шошилди…

Асосийси, ҳеч ким ҳеч кимни сотмади. Ҳамма айбни Жоржнинг ўзига ағдариб, «Жонидан тўйибди чоғи» деб қўя қолдик.

 

***

 

Мен турманинг яна бир ёзилмаган, ҳеч кимга гапирилмайдиган, ошкор этилмайдиган ва бўйин товлаб бўлмайдиган қонунидан хабар топдим.

Ишдан қайтиб эндигина камерага киргандим. Бурчакка ўтиб юз-қўлимни чайиш илинжида кранга қўл чўздим. Шу пайт камера эшиги очилиб, назоратчи пайдо бўлди.

— Шарипов, мен билан юр! — буюрди у негадир мулойим оҳангда. — Сени тезкор гуруҳ бошлиғи майор Самойлов йўқлаяпти!

Бу фамилияни биринчи марта эшитиб туришим эди.

Ғиқ этмай назоратчига эргашдим.

У мени турма йўлаги бўйлаб анча нарига олиб кетди.

Яшил эшикка етганимизда назоратчи тўхтади ва мени деворга орқа ўгиртириб ўзи эшикни очди.

— Ўртоқ майор, олиб келдим! — деди у ичкарига мўралаб. — Кираверсинми?

Рухсат теккач, боши билан «Кир» ишорасини қилди.

Кирдим.

Хона кенг эди. Тўрга узун стол қўйилган. Стол устидан уч хил рангдаги телефонлар жой олган. Юмшоқ чарм курсида ўрта бўйли, озғиндан келган, ингичка мўйлови ўзига ярашиб тушган, қирқ ёшлардаги эркак оёқларини чалиштирганча сигарет тутатарди.

Мени кўриб бир муддат тикилиб қолди. Эринмасдан бошимдан оёғимгача кузатди.

Сўнг секин ўрнидан қўзғалиб, бўш курсига ишора қилди.

— Қани, Шарипов, ўтир!

Ўтирдим ва савол назари билан майорга боқдим.

— Хўш, янги жойга кўникиб қолдингми? — мулойимлик билан сўради майор.

Унинг кўз қарашлари, айёрона жилмайиб туришидан жаҳлдор эмаслигини билиб олса бўларди.

“Хайрият, турмада ҳам сал одамбашара бошлиқлар бўларкан. — ўйладим жавоб беришга шошилмай. — Шу пайтгача кўрганларимнинг ҳаммаси ерга урса кўкка сачрайдиган эди. Уларга ҳатто сўз қайтариб бўлмасди. Еб қўйишга тайёр туришарди…”

— Шунақа десаям бўлади. — дедим хотиржамлик билан ва шу ўринда сир бой бермай савол ташладим. — Тинчликми, начальник? Чақиртирган экансиз…

— Ҳа, чақиртирдим. Чунки сен менга маъқулдай кўриндинг. Ҳарқалай, тартибли аристонга ўхшайсан.

Қизиқ, булар ҳам жиноятчилар тилида гаплашишади-я!.. Нега? Бизнинг кўнглимизга йўл топиш мақсадида шундай усул қўллашадими? Дўқ-пўписа билан ҳам муомала қилаверишса бўлади-ку!.. Масалан, анави назоратчига ўхшаб!.. Билмадим… Билмадим…

— Балки шундайдир. — жавоб қилдим. — Менга гапнинг индаллосини айтсангиз девдим…

— Йўқ, шошилма, — деди майор. — Сен қачон рухсат берсам, ўшанда кетасан. Шуни биласанми?

— Аҳмоқ эмасман.

— Унда эшит. Турманинг ўз қоидалари бўлади. Сени шуларнинг бириминан таништираман.

— Таништираверинг.

— Ҳар бир тартибли аристон турмадаги қайсидир раҳбарга сирдош бўлади. Шуни билармидинг?

Ҳайратим ошиб елка қисиш билан кифояландим.

— Кўрдингми, билмайсан. Сабаби равшан. Сен турмамизга эндигина келдинг… Майли, давом этаман. Сирдошлиги шундаки, унга махфий топшириқ берилади. Аристон шу топшириқни бажариши шарт. Эвазига… Эвазига унинг ҳам илтимослари қондирилади.

— Масалан, қандай илтимос? — сўрадим ҳушёр тортиб.

— Ҳар қанақанги бўлиши мумкин.

— Бир-икки кунга озодликка чиқишни илтимос қилса-чи?

— Ў, иштаҳа зўр-ку, Шарипов! — кулиб юборди майор. — Ҳали турмага жойлашиб улгурмай, озодликдан гап очганинг нимаси? Ундан кўра, аристонларга хос нарсаларни илтимос қилсанг-чи!.. Наша, ичкилик, аёллардан топиб беришни сўра! Буларнинг иложини топса бўлади.

— Тушунарли, — мен столнинг бир четига ташлаб қўйилган ялтироқ қутига кўзим тушиб бир-икки қимирлаб қўйдим. Бу ҳолатимни майор дарров пайқади ва жилмайганча қутини менга узатди.

— Ол, Шарипов, чек сигаретдан!

Бундай узун, фильтри қоп-қора сигаретни умримда биринчи кўриб туришим эди. Шоша-пиша бир донасини олиб тутатдим.

— Ана энди қулоқ сол. — давом этди майор. — Бугундан эътиборан сен менинг топшириқларимни бажарасан.

— Қанақа топшириқ?

— Биласанми… Яқинда турма навбатчилик қисми бошлиғи майор Маратов ўзини осиб қўйган. Лекин мен бундай деб ўйламайман. Унга кимлардир ёрдам берган. Шу воқеадан сўнг бир каллакесар аристонни бошқа турмага ўтказиш ҳақида буйруқ беришди. У машинада турмадан олиб чиқиб кетилди. Афсуски, аристон манзилига етиб бормаган… Ажабланарлиси, худди ўша аристон майорнинг ўлимидан бохабар эди. Хуллас, бўлаётган ишлар қандайдир мистикага ўхшайди… Сен менга албатта ёрдам беришинг керак. Камерангга киргандан кейин гап орасида шундан сўз очиб кўрасан. Эскитдан ўтирганлар нималарнидир билиши керак. Нимани аниқласанг, менга кириб айтасан. Ишон, ҳамма бўлиб ўтган гаплар орамизда қолади.

— Тушунарли, — дедим лаб тишлаб. — Дўмбирачилик қиларканман-да!.. Йўқ, сиз адашяпсиз. Мен унақалардан эмасман. Бошқа безовта қилмасангиз ҳам бўлади.

— Аҳмоқ, ўзингга яхши бўлади! — майор кутилмаган жавобимдан тутоқиб кетди. — Ана, агар менга ишонмасанг, сўра! Ўша Женянг ҳам қайсидир офицерга хизмат қилади. Акс ҳолда биз аристонлар устидан ҳукм ўтказишига йўл бериб қўймасдик.

— Бу унинг иши. Мен буткул бошқа одамман.

— Ўзинг биласан. Ақлинг бўлса, ўйлаб кўрарсан. Башарти, бир қарорга келсанг, албатта хабар бер! Бор энди!..

(давоми бор)

Олимжон ҲАЙИТ