ShAYTANAT… (6-qism. Birinchi kitob)

0

 

 

* * *

 

— Bekorga qo'yib yubording. Tinchitish kerak edi, — dedi Haydar, barmoqlarini qisirlatib. Uning odatini bilmagan kishi hozir musht urganda panjalari chiqib ketgan ekan, endi joyiga solyapti, deb o'ylashi mumkin. Barmoqlarini qisirlatish — asabiylashayotganidan darak. Asadbek uch narsaga toqat qilolmaydi: laganga qoshiq yoki sanchqi tegib taraqlasa, yonidagi odam ovqatni chapillatib yesa, barmoqlar qisirlasa g'ashi kelib miyasiga igna sanchilganday bo'ladi. Taqdirning g'irrom o'yini bu «fazilat»larning barchasini Haydarga nasib etgan. Yillar mobaynida Asadbek unga tanbeh beraverib charchadi. Agar bu tanbehlar molga aytilsa, u tuppa-tuzuk odamga aylanib qolishi mumkin edi. Lekin Kesakpolvon yaratgan egam ato etgan bu «fazilat»lariga zarracha xiyonat qilmay yashayapti.

Asab torlari tarang tortilgan Asadbek unga o'qrayib qarab turib, oxiri portladi:

— Jim o'tirsang-chi, birpas!

Dunyoning oromini shu barmoqlar qisirlashi buzib turganday, xonani birdaniga sukunat bosdi. Ikkala a'yon Asadbekka tikilib o'tiraverishdi. Bir necha nafaslik sukut Asadbekning ham joniga tegib, ohista gap boshladi:

— Uni tinchitish oson… O'sha yoqda tinchiydi. Men xoinlarni hech qachon kechirgan emasman. Yozuvlarni menga Hosilboyvachcha berdi. Nima uchun berdi, o'ylab ko'r-chi? Meni yaxshi ko'rgani uchunmi? U «Asadbek Kesakpolvon degan ahmoq oshnasining maslahatiga yuradi», deb o'ylagan. U payt poylayapti. Uning puli ko'p, ammo aqli kalta.

— Aqli kaltalardan ko'proq qo'rqish kerak, — dedi Chuvrindi.

Asadbek unga yalt etib qaradi. «Qo'rqish kerak» degan ibora unga yoqmadi. Chuvrindi bu qarashning ma'nosini tushunib, gapiga tuzatish kiritdi:

— Ehtiyot bo'lish kerak, demoqchiman. Aqli kaltalar o'ylab, ishni pishitib so'ng jangga kirmaydi, kutilmaganda chang solib, o'zini ham, boshqani ham vayron qiladi.

— Hosilboyvachcha hali-beri menga urush ochmaydi. Yangi paydo bo'layotgan mayda to'dalardan ehtiyot bo'lish kerak.

— Gapingiz to'g'ri, — dedi Chuvrindi, — bir hikmat bor: tariqday mamlakatning rahbarlari kambag'allikdan chiqish yo'llarini izlab, oxiri Amerikaga urush ochmoqchi bo'lishibdi. Urush ochsak, ular bizning yurtimizni bosib olishadi, so'ng xalqimizni boqishga majbur bo'lishadi, deyishibdi. Shu qarorga kelishganda ulardan biri: «agar biz ularni yengsak-chi, xalqini qanday boqamiz?» deb tashvishlangan ekan.

— Agar katta mamlakat lallaysa har balo bo'lishi mumkin, — dedi Asadbek. So'ng Kesakpolvonga yuzlandi: — Otarchining qaytganini eshitganmiding?

— Qaysi otarchi?

— Elchin. Esingdan chiqdimi?

— Ha, umi? Eshituvdim.

— Nega menga aytmading?

— Chakki qadam bosgani yo'q. Tinchgina yuribdi.

— Tinchgina yuribdimi? Sen uning o'rnida bo'lganingda tinchgina yurarmiding?!

— Meni o'sha so'takka tenglashtirasanmi?

— Bo'pti, gapni chaynama. Endi qarzimizni uzishimiz kerak. U sen o'ylagan so'taklardanmas. Erkak u, bilib qo'y! Deputatning qizi bo'yiga yetib qolganmi?

Chuvrindi Asadbekning maqsadini anglab, bosh irg'adi.

— Haydar, Shilimshiqdan xabar bormi?

— Yuribdi, Chelyabinskda.

— Uni qaytarish kerak. Otarchiga ro'para qilamiz. O'chini bizdan emas, o'shandan olaversin. Mahmud, Sharifning ishi yosh bolaning qo'lida ekan. Vinzavodga qiziqayotgan emish. Kimligini bilib qo'y.

— Bilib qo'yganman. To'ytepalik bola. Ota-onasi ketmonchi. O'ziga ilmdan Xudo bergan ekan. Lekin ilmni tashlab bu yoqqa o'tibdi.

— Nega?

— Akasini o'ldirib ketishgan ekan. Shunga alam qilgandir.

— Kim o'ldirgan ekan, aniqlab qo'y.

Bu buyruq Kesakpolvonga qarata aytilgan edi. U nima qilish lozimligini tushundi. Mahmud Haydarga nisbatan ziyrak, mulohazali edi. Asadbek atrofidagilar ularni bir odam tanasi a'zolari, ya'ni Haydar — qo'l-oyoq, Mahmud — bosh, Asadbekni esa yurakka qiyos qilar edilar. Asadbekdan marhamat istaganlar avval Mahmudga uchrashishni ma'qul ko'radilar. Uning laqabi «Chuvrindi» bo'lgani bilan aqlan boy edi. Ko'p yillar muqaddam bekatda xarob holda tentirab yurganida Asadbekka emas, biron ilm egasining nazariga tushganida katta olim bo'lib ketishi shubhasiz edi. Bandaning emas, Yaratganning amri vojib bo'ladi, deganlaridek, mana hozir Mahmud Fanlar akademiyasida emas, qasrga aylantirilgan yerto'lada Asadbek bilan yuzma-yuz o'tiribdi. Olimlar tungi ziyofatdan hali o'zlariga kelganlaricha yo'q, u esa tiniq aqli bilan tetik o'tiribdi. Asadbek yuragidagi zardobni yashirishga qanchalik urinmasin, Mahmud uning vujudida uyg'ongan g'alayon o'tini allaqachon sezgan. Bu zardob, bu g'alayon faqatgina qizining taqdiriga bog'liq emasligini ham fahmladi. U Asadbekning bir oz jim qolganidan foydalanib, o'rnidan turdi-da, eshikni ochib qarab qo'ydi. Bo'tqaga shu qarashning o'zi kifoya qildi. Zum o'tmay patnis ko'tarib kirib, piyolalardagi qahvalarni ta'zim bilan bir-bir uzatdi.

Asadbek piyolani oldi-yu, qahvani ichmadi. Bo'tqa chiqib ketgach, Mahmudga yuzlandi:

— O'g'ling nechchiga kirdi?

— Yigirma ikkiga.

— Kichik o'g'lim yigirma oltiga qarab ketyapti, — Asadbek shunday deb ma'yus tortdi. — Topgan-tutganlarimiz nevara-chevaralarimizga ham yetib ortadi. Bizga yana nima kerak?

Mahmud javob bermadi. Haydar esa ajablanib, qo'lidagi piyolani yumshoq kursining yonsuyanchig'iga qo'ydi.

— Bek, tinchlikmi o'zi, senga nima bo'ldi?

— Mengami? — Asadbek ma'yus jilmaydi. — Menga hech nima bo'lmadi. Lekin… osoyishta hayotimiz tugaganga o'xshaydi.

Asadbek salkam qirq yillik bezovtalikni, kurashni, tahlikali yillarni, jon talvasasida yurishlarni osoyishta hayot, degan ekan, bu osoyishtalik tugagan bo'lsa nimalar yuz berishi mumkinligini tasavvur etib ko'ring.

— Biz urushga kirayotganga o'xshaymiz, — dedi Asadbek o'sha siniq ohangda. — Bizga urush ochganlar — mayda to'da. Mayda to'da uyushganroq bo'ladi. Ular bizga urush ochganlarini ma'lum qildilar. — Asadbek qizi voqeasini nazarda tutgan edi, a'yonlar buni tushundilar. — Lekin men urushni istamayman. Men ularning maqsadini bilishim kerak. Dardi boylik bo'lsa, beraman. Shaharga hokimlikni istasa — olsin. Agar maqsadi yolg'iz o'ch olish bo'lsa, noilojmiz, urushamiz. Ammo bu so'nggi urush bo'ladi. Endi men vinzavoddagi tentak olim bolaga jon kuydirayotganimning sababini senlarga aytib qo'yay. Biz bu zavodni davlatdan sotib olishimiz kerak. Bu olim bola bizga shunda asqotadi. Chet elning nazariga tushgan olimni qo'ldan chiqarsak, o'taketgan ahmoq bo'lamiz. Shu bola orqali Portugaliya bilan aloqa bog'laymiz. Zavoddan olayotgan sariq chaqalarimiz oltinga aylanishi kerak.

Bu gap Mahmud uchun yangilik emas edi. Korxonalar ijaraga berila boshlaganida Asadbek bir necha yigitlariga taksi mashinalar olib berdi, ammo kattaroq ishga qo'l urmadi. U kutgan payt endi keldi: korxonalarni sotib olish fursati yetdi. Buning uchun zavod xarob holga kelishi, so'ng sotib olinishi zarur. Korxonani xarob holga olib kelish qiyin ish emas. Biroq uni dunyo bilan tillasha oladigan darajaga yetkazish qiyin. Buning uchun aql kerak. Aqlni Asadbek Sharifda ko'rgan, uni bosh muhandislikka tayin etishda ana shu maqsadni ko'zlagan edi.

Asosan ijrochilikka ko'nikib qolgan Kesakpolvon Asadbekning shu ishlariga ko'pam tushunmas, shu ishdan bir gap chiqar, deb, uncha aralashmas ham edi. Mana hozir «bir ish chiqayotganiga» ishonib, hayratga tushdi.

 

***

 

— Sizni chiqarib yuborishmoqchi bo'lishgan ekan, o'zingiz ko'nmaganmishsiz? — dedi hamshira.

— Sizni tashlab ketgim kelmadi, — dedi Anvar, jilmayib.

— E, qo'ying-e…

—… Men sizni o'ylasam

Charog'on bo'ladi olamim.

Men sizni o'ylasam

Qora qon bo'ladi olamim…

— Anvar aka, qo'ying, bunaqa gaplarni… Shunaqa desangiz… gaplashmay qo'yaman…

Hamshira shunday deb kaftlarini yuzlariga bosdi. Anvarning shirin so'zlari unga yoqqan, bu so'zlar vujudidagi shaytonni uyg'otgan, shayton esa fursatni qo'ldan bermay, ayolning nozik hislarini qo'zg'ata boshlagan edi. Ayni chog'da, sergak farishtalar ayolning uyat, nomus, hayo tomirlarini uyg'otmoqqa kirishgan edilar. Osmondagi bulut to'dalari to'qnashib yashin chaqqani kabi bu vujudda ikki kuch ayol yuragini yondirib, larzaga soldi. Bu kuchdan juvonning yuzlarigacha qizarib ketdi. Chiroqning xira nurida hamshiradagi bu o'zgarish sezilmasa-da, u o'ng'aysizlanib, yuzlarini kaftlari bilan to'sgan edi.

Anvar juvondagi bu o'zgarishni sezdi. Kunduzi bir shifoxonada hamshiralik qilib, bu yerda haftaning ikki tunida navbatda turuvchi, ustiga-ustak qo'shni idorada farroshlikni ham bo'yniga olgan bu ayol har qanday erkakning xayolini o'g'irlashi tayin edi. Bu xushro'y ayolning eri majruh ekani, to'shakdan turolmasligini bilgan erkak esa unga bir qarmoq tashlab ko'rmasa ko'ngli tinchimas. Hamshira bunga ko'nikib qolgan. Ko'zlarini chaqchaytirib turib ko'ngil izhor qilgan, ayniqsa bilagiga qo'l yuborganlarida u erkak zotidan, hatto ba'zan o'z eridan ham nafratlanib ketadi. «Erim sog' bo'lganida shularga o'xshar edimi», deb o'ziga o'zi savol beradi. Bolaligida xastalanib, so'ng to'shakka bir umr mixlangan bu yigitni yaxshi ko'rib tekkan. Ko'nglida uyg'ongan his nima edi — muhabbatmi yo rahm-shafqatmi aniq bilmaydi. Yigitni xastaxonada ilk ko'rganida yuragi g'alati bo'ldi. Yuzida kulgichi bor, ko'zlari qisiqroq, qoshlari qalin bu yigit istarali, so'zlari esa shirin edi. U xuddi xirgoyi qilayotgandek shirin gapirardi… Boshqa hamshiralar muolaja qilishsa, gapga solishsa uning g'ashi keladigan bo'ldi… Otasi ko'nglida norizo bo'lsa-da, sirtiga chiqarmadi. «Shu g'aribga baxt bersa, savob», dedi. Dunyodagi eng xushsurat yigitni kuyov qilaman, degan umidda yurgan onasi ko'z yoshi to'kdi-yu, baribir ko'ndi. Ba'zilar to'rt muchasi sog' go'zallarga yetishguncha dard chekishadi. Hozir yuzlariga kaftlarini bosib turgan juvon esa xasta yigitga yetguncha ko'p qiynaldi. U kechirgan to'lg'oqli tunlar tasviri alohida doston bo'lar. Ko'nglini muhabbat chaqmog'i ozgina bo'lsa ham yoritgan insonga bu kechmishlar begona emas.

Hamshira ko'nglida shilqimlik uyg'ongan erkaklarga duch kelganida to'shakda yotgan eri ko'z oldiga kelardi. Shunda unga xiyonat qilganday, o'zini o'zi la'natlar edi. Bilagiga begona erkakning qo'li tekkuday bo'lsa vujudi kirlanganday, yomon bir kasal ilashib qolganday tuyular, uyiga qaytgach, erining ko'ziga boqishga qurbi yetmas, bolalarini o'pishga ham yuragi betlamas edi. Uyiga go'yo haromni boshlab kelganday o'zidan-o'zi nafratlanar, dunyoni bunchalar yaralganidan xafa bo'lib ketardi. Ba'zi hollarda «erim sog' bo'lganida shu yo'lda yurarmi edi» deb savol tashlab, yuragi battar ezilib ketardi. Nomusni jondan aziz bilgan ayol xiyonatga duch kelsa nima bo'larkin? Ming yillar muqaddam o'tgan Yevripid degan shoir:

Nomussizlik gar ilashsa nikoh ipiga

Ayol qalbi shu qadarli qonsiragayki,

Topolmaysiz yer yuzida bunaqasini,

deganida balki bizning hamshirani nazarda tutgandir.

Xullas, rashk mavjud, ammo xiyonatga begona oila sohibasi garchi Anvarga mehri bo'lsa-da, chegaradan chiqa olmas edi. Chegarada nomus, iffat, hayo degan qo'riqchilar borki, ular iblisning zarbalariga yo'l bermaydilar. Hamshira «shunaqa desangiz… gaplashmay qo'yaman» deganida shunchaki po'pisa qilmadi. Hozir Anvar gapni shu ohangda davom ettirsa, chindan ham suhbatga chek qo'yar edi.

Anvar hamshiraning gapini yolg'on po'pisa deb anglamadi. Balki gaplari noto'g'ri talqin etilganidan afsuslandi:

— Dilobar, — dedi u, — siz meni tushunmadingiz. Erkak bilan ayol bir-birini yaxshi ko'rsa maqsad faqat to'shak bo'lmaydi-ku? Aka-singilday yaxshi ko'rish mumkinmi? Men sizning qoshu ko'zingizni emas, faqat inson bolasiga xos odatlaringizni yaxshi ko'rishga haqqim yo'qmi? Yorug' olamda besh milliardga yaqin odam yasharkan. Lekin ko'ngil ba'zan beshta yaxshi odamga muhtoj bo'ladi-ku? Shu besh odamning biri ayol bo'lishi mumkin emasmi?

Dilobar «Gapingiz rostmi?» deganday unga bir qarab oldi. Anvar boshini egib, ko'zlarini bir nuqtaga qadab o'tirar edi. Hamshiraning qarab qo'yganini sezmadi.

— Siz mendan nafratlanmang. Agar siz mendan ranjisangiz… men dunyodan nafratlanaman.

Olislarni ko'rish uchun umr karvoni,

Saboq ekan, kiprigimni yosh qilib qo'ydi.

Keyinchalik har bir kuzning bargi xazoni

Yumshoqqina yuragimni tosh qilib qo'ydi.

Dilobar oradagi siniqlikni ko'tarish uchun gapni boshqa yoqqa burmoqchi bo'ldi:

— Yangi she'ringizmi?

— Yo'q, — Anvar boshini ko'tarmay javob berdi, — Asqar Qosim degan shoirniki. Taqdirim o'xshaydi, ammo she'riyatiga yetishim mushkul. Balki umrim ham o'xshar.

— Umrim?.. U odam tirikmi?

— Yo'q… o'zini osgan.

Dilobar titrab ketdi.

— Osgan?

— Ha.

— Nimaga?

— Buni tushunishingiz qiyin. Oxirgi she'rini aytaymi?

— Ayting.

«Boshginamga ag'anagan, katta tog'lar, alvido!

Men ketarman hasratlanib, ruhi sog'lar, alvido!

Bu dunyoning sho'rishiga navnihollar tebraning,

Esliroq bog'boni yo'q, qoldi bog'lar, alvido!»

— Voy, bechora…

— Bechora emas. Chorasini topdi, mard ekan.

— Qo'ying, bunaqa gaplarni. O'zini o'ldirish… mardlik emas.

Anvar o'rnidan turdi. U ayol bilan bahslashishni istamadi.

— Ertalab yana ishga borasiz. Damingizni oling, — dedi u.

Anvar xurrak ovozi eshitilayotgan xonasiga kirib ketdi.

Hazil ohangida boshlangan suhbatning ezgin ruhda to'satdan uzilishi Dilobarni qiynab qo'ydi. Ustiga choyshab solingan taxta karavotda uch-to'rt soat bo'lsa ham uxlab olardi. Anvarning gaplaridan keyin ko'zlaridan uyqu qochdi. Xunuk xayollar tinchlik bermay xonaga bir-ikki o'g'rincha qarab oldi.

Anvar karavotida o'tirardi. U tong otguncha ham yotmadi.

 

***

 

Navbatdagi tun bedor edi. Umrning yana bir qorong'u kechasi to'lg'oqlar bilan o'tayotgandi. Ruhlari xastalangan bemorlar orasida sog'lom bir yigit dunyoning kirligiga imon keltirib o'tirardi.

Hamshira bilan bo'lgan suhbatdan ezildi, shoir esiga tushib o'rtandi, deb, siz azizlarni chalg'itmay. Nafsilamrini aytganda, suhbatni keskin uzishiga nima sabab bo'lganini Anvarning o'zi ham aniq bilmaydi. Yuragi siqiladiyu tomog'iga bir nima tiqilib gapirolmay qoladi. Qulog'i shang'ilaydi. Xotini ko'rgani kelganida ham tuppa-tuzuk gaplashib o'tirib, birdan shu ahvolga tushadi. Xotini «kasallari tutdi shekilli», deb o'ylaydi. O'zi ham ba'zan shu fikrga keladi. «Chindanam jinni bo'lyapmanmi», deb xayol qiladi. Bu fikrga bandi bo'lmaslik uchun «Dorilar ta'sir qilyapti», deb o'zini o'zi ishontirmoqchi bo'ladi. Ruhni sozlovchi, tinchituvchi kuchli dorilar sog'lom odamni gangitishi turgan gap.

Hozir ham shunday bo'ldi. Xonaga kirib o'tirib yutindi. O'sha «bir nima» tomog'iga qadalib turaverdi. «Jonim halqumimga kelib qoldimi? Qadalib nima qiladi, chiqib keta qolmaydimi? Jon chiqishi shunchalik qiyinmi? Uni quvib chiqarish uchun bo'yinga sirtmoq solish shartmi? Asqar aka ham shunday qiynalganmi? Qanday umidlar bilan tong ottirganlar? «Bandasini yaratgan Xudo insofni ham berar», debmi? Shoh Mashrabday odamni osgan bandaga insof berilishini umid qilish mumkinmi?»

Yuragi siqilib, havo yetishmayotganday bo'ldi. U chuqur-chuqur nafas oldi. Tomog'idagi «bir nima» yo'qoldi. «Jon anoyi emas. Menday mo'minni tashlab qayoqqa ketsin? Lekin yurak bezovta. Nimaga potirlaydi. Ozodlikni qo'msayaptimi? Qaerda bor ozodlik? Mana shu devorlar ortidami? Yo uchinchi qavatdami? Ozodlik devor ortida emas, shu yerda-ku? Ozodlikni asrash uchun devor bilan o'raganlar. Eng ulug' ozodlik esa uchinchi qavatda. Shuning uchun ham derazalarga temir panjara to'silgan. Devor orti — jinnixona. Amal talashadilar, obro', shon-shuhrat ilinjida Xudodan qo'shimcha barmoqlar tilab olib ishga kirishadilar… Bu yerda esa unday jinnilik yo'q. Hamma teppa-teng…»

Anvar shu xayollarga bandi bo'lib o'tirganida deraza orti yorishdi. U avvaliga ko'cha chirog'i yondi, deb o'yladi. Lekin yorug' oqim faqat ro'paradagi derazadan oqib kirayotganini anglab sergaklandi. Oppoq nur xuddi poyandoz singari yuqoridan tushib oyoqlari ostida to'xtagan edi. Anvar ajablandi. Dam o'tmay bu ajablanish qo'rquvga aylandi. Hozirgina joni chiqib ketishiga rozi bo'lib o'tirgan yigit qo'rqdi — har holda jon shirin-da! Qo'rquv oyoq-qo'liga muz yugurtirdi.

«Qo'rqma, biz senga faqat yaxshilik istaymiz».

Anvar bu muloyim ovoz qaerdan kelganini bilmadi.

Dilobarning ovoziga o'xshatib, alangladi. Eshik qiya ochiq — hamshira ko'rinmaydi.

Ovoz yana takrorlandi.

«Qo'rqma, biz senga faqat yaxshilik istaymiz. Derazaga qara».

Anvar deraza ortida go'zal bir qizning yuzini ko'rdi.

— Kimsiz?

— Biz boshqa sayyoradanmiz.

— Qaysi sayyoradan?

— Sizlar Chayon yulduzlar turkumi deb ataysizlar. Biz esa Zurru deymiz. Zurru — nur o'lkasi degani.

— Uchar likopchalarda yurgan sizlarmidingiz?

— Yo'q. Ular sizlarning yaqin qo'shningiz. Quyosh majmuasiga eng yaqin joylashgan Zaura yulduzidan. Zaura — taraqqiyot degani. Ular taraqqiyot uchun hamma narsadan kechganlar. Sayyoralari halokat yoqasiga kelib qolgan. Ulardan qo'rqishing kerak. Sen biz bilan birga bo'lasan. Zauraliklarning taraqqiyoti biznikidan ming karra past. Shuning uchun likopchaga o'xshagan jismda uchib yurishadi. Ularning vakillari orangizga tushgan, sizlar bilan birga yashaydi, sizlar esa buni bilmaysizlar. Xalq otasiman, deb yurgan, senga kun bermayotgan odam asli zauralik. U — odam bolasi — onasidan chala tug'ilgan, o'limga mahkum edi. O'sha onda zauralik uning tanasiga jon bo'lib kirgan. Shuning uchun unga hech nima kor qilmaydi. Ocharchilik yillari tengdoshlari o'lganda ham bu tirik qolgan. Ocharchilikda omon qolgan tengdoshlari urushga ketib qirildi. Buning ham erkak ekani, urushga borishi lozimligi birovning xayoliga kelmadi. Urushdan tirik qaytgan tengdoshlari qamoqqa tashlandi. Sen bilmaysan, do'stlari uning fatvosi bilan qamoqda chiriganlar. Sen uning kelajakni ko'ra bilish xususiyati borligini ham bilmaysan. Unga ertaga nima bo'lishi ma'lum. Shuning uchun o'zi ham bir yarim yil qamoqda o'tirib kelgan. Qamoqdan chiqqan do'stlari sil bo'lib, pes bo'lib o'lib ketdilar. U yetmish yoshida o'n yetti yoshli yigitdan ham baquvvatroq.

— Uning maqsadi nima?

— U Yerni Zaura fuqarosi uchun tayyorlashi kerak.

— Qanday?

— Ruhan tayyorlaydi. Zaurada tarixdan ko'z yumganlar. Tarixdan so'z ochgan zauralik o'sha zahoti qatl etiladi. Ularning yuragi tosh kabi qattiq. Kimdaki his-tuyg'u uyg'onsa — o'limga mahkum. Xalq otasining vazifasi yerliklar qalbidan mehr-oqibat degan tuyg'uni haydab chiqarish, tarixni unutishga erishish. Huda-behudaga barmoqlari bilan soch tarashi, «s»ni aytolmasligi, lablarini tili bilan yalab qo'yishi, ko'zini lo'q qilib yolg'on gapirishi — zauralik ekaniga isbot. U bittagina emas, yonida sheriklari ko'p. Hammalari odam libosida. Bilib qo'y: ular odamlarni qirib tashlab, so'ng Yer sayyorasini egallaydilar. Bilki ular jon bo'lib odam tanasiga kiradilar. Hozir Yer odamlarining juda ko'pi zauralikdan iborat. Yer halokat sari boryapti. Biz eng pokiza yerliklarni qutqarib qolamiz. Seni ham olib ketamiz. Sen mening gaplarimga ishonmaysan. Senga yana ozgina fursat beramiz. Yerda yurgan ikki oyoqli maxluqlar aslida Yer odami emas, zauralik ekaniga ishonch hosil qilganingdan so'ng biz bilan ketishga o'zing rozi bo'lasan. Hozir o'rningdan tur. Nur ustiga qadam qo'y.

Anvar nur poyandoz ustiga qadam qo'yishi bilan o'zini yengil his etdi. Ko'zlari nurdan qamashdi. Qancha vaqt o'tganini bilmaydi. Bir vaqt nur kuchdan qolib, ko'z oldi ravshanlashdi.

— Gaplashish mumkin emas, faqat ko'rishing mumkin.

Sharshara yonidagi majnuntol soyasida o'tirgan odamni tanidi: Asqar Qosim. O'y surib o'tiribdi. Yerda ham shunday edi — ko'p o'y surar edi. Atrofdagi odamlar ham tanish. Shiypondagilar… Nahot? Qodiriy, Cho'lpon… «Tushimmi, o'ngimmi?»

— O'ngingda ko'ryapsan.

— Ularni ham sizlar…

— Ha, biz olib ketganmiz. Yerdagi zauraliklar zulmidan xalos etganmiz. Pokiza odamlarning barchasi shu joyda orom topadi — bilib qo'y! Endi izingga qayt. Vaqt yetdi. Men sen bilan yana uchrashaman…

Ko'z oldidagi nur yana kuchaydi. O'zini yana yengil his qildi. So'ng… nur yo'qoldi. G'ira-shira xona… Xurrak ovozi…

 

***

 

— Uyqungiz kelmayaptimi?

Ko'rganlari tushmi yo ro'yo ekanini bilolmay garang o'tirgan Anvarga eshik tomondan kelgan ovoz xuddi yer qa'ridan chiqqanday tuyuldi. Shu sababli savolga javob qaytarmadi. Ovoz kelgan tomonga qaramadi ham.

— Bu yerda menam uxlolmayman.

Anvar ovoz yer qa'ridan emas, eshik tomondan kelganini fahmlab, boshini ko'tarib qaradi. Yangi yildan uch kun oldin kelgan o'rta yosh kishi tirsagiga tiralib unga qarab gapirar edi.

— Gaplaringizni eshitib yotuvdim. Asqar degan bolani esladingiz. Men ham tanirdim u bolani. Temir yo'lning naryog'idagi jinnixonada birga yotganmiz. Yuragi toza bola edi. Ammo sog'lom edi. Bekor uvol ketibdi. Eshitmagan ekanman. Xudo rahmat qilsin.

Anvar gap poylab yotgan bu kishiga nima deb javob berishni bilmadi. Ovqat ustida bir-ikki og'iz suhbatlashgani hisobga olinmasa bu odamni bilmaydi. Kim u, dardi nima — xabarsiz.

Anvardan sado chiqavermagach, gap tashlagan odam o'rnidan turib kelib yoniga o'tirdi. Karavot simlari uning og'irligiga dosh berolmay zorlanib, g'ijirlab qo'ydi.

— Men bu yerlarda yotaverib ko'zim pishib qolgan. Kim sog', kim nosog' — darrov ajrataman. Kerak bo'lsa do'xtirlaringizni o'qitib qo'yaman. Siz sog'lom yigitsiz. Bu yerga tushib qolganingizdan ezilyapsiz. Ezilmang, uka. Bu yerning nomi xunuk. O'zi yaxshi joy. Men shu yerda jon saqlayman. Agar jinnixona bo'lmaganida allaqachon… asfalasofilinga jo'natvorishardi. Bir kuni, deng, oqshom ko'chaga chiqsam, qo'shnim turibdi. Yap-yangi «Gaz-21» olgan edi. «Yuring, qo'shni, xizmatingizda bo'lay», dedi. O'zi muttahamroq bola edi. Men uning ustidan o'rganga yozib yuborgan edim. Hay, Xudo insof beribdi, dedim. O'tirdim. U qizig'ar moshinasini Qoraqamishga qarab uchirdi. Gadoy topmas yerga yetganda «qimirlamay o'tir!» deb do'q urdi. «Voy, qizig'ar, o'ldiradi, shekilli», deb moshinadan tushdim. Qochay, deb o'zimni qamishzorga urdim. Bunday qarasam, chuqurda odam o'liklari yotibdi…

Anvar bu hikoyani kechki ovqatdan keyin eshitgan edi. Shu sababli eshik yonidagi karavotda yotuvchi bu odamning gaplari qulog'iga kirmadi. Boshqa payt bo'lganida balki zerikmay tinglardi. Ammo hozir, ko'ziga ko'ringan nur, deraza ortidagi go'zal uzor, sharshara, majnuntol, xayolga cho'mib o'tirgan shoir… uni yolg'izlikka undardi. Ammo bu yorug' olam aro hech bo'lmaganda bir necha daqiqa yakka qolishni istardi. Bandaning ko'ngli nimalarga sust ketmaydi. Vohidlik faqat yaratgan parvardigorga yarashadi. Faqir bo'lib yaralganingdan keyin yoningda it o'tirsa ham, bit o'tirsa ham chidaysan.

Anvar bu odamni esi og'ib qolganlardan deb bilgani uchun yonidan haydamadi. Gapini qanday bo'lib, joyiga qanday jo'natish yo'lini izladi. Nojo'ya so'z aytib yuborsa bu toifa odam ayyuhannos solib jinnixonani boshiga ko'tarishi hech gap emas.

— Men boyatdan beri sizga qarab yotibman. Haykalga o'xshab qotib o'tiribsiz. Men sizga aytsam, — u Anvarning qulog'iga shivirladi, — men ham soppa-sog'man. Lekin hamma meni jinniga chiqargani uchun ba'zan o'zim ham ishonib ketaman. Davlat ham ishonadi. Ishonadi. Ishonmasa yigirma uch so'm pensa berarmidi. Endi uka, mening otim Shoqayum, tuz-nasib ekan, shu yerda jon saqlaymiz. Men hangomatalab odamman. Ko'p gapirib bezdirvorsam, shartta urishib tashlayvering, xafa bo'lgan — nomard. Lekin hadeb bunaqangi siqilib o'tiravermang. O'zingizni yeb qo'yasiz. Men ham oldiniga shunaqa bo'lganman. Keyin bilsam, qaytaga shu yaxshi ekan. Odamlar meni jinniga chiqargandan beri mazza qilib yashaydigan bo'ldim. Oldin to'g'ri gapni aytolmay ezilib ketardim. Endi shartta-shartta aytaman. Birovning qulog'iga kiradimi, yo'qmi, aytaveraman. Shunaqa qilib yuragimni bo'shatib olaman. Siz ham shartta-shartta gapirib yuboravering. Bunaqa o'tirmang.

«Bunaqa o'tirmang… Rostdan ham qimirlamay o'tirdimmi? Nur-chi? Sharshara-chi?»

— Shoqayum aka, kirganimdan beri haykalday qotib o'tirdimmi?

— Ha, de! Asqar rahmatli ham shunaqa edi. Derazaga tikilib o'tiraverardi. Qorong'ida nimani ko'ryapti, deb hayron bo'lardim. Ammo uni gapga solish qiyin edi. Bir kuni «nima qilib o'tiribsiz, uka?» desam, «quduq qidiryapman», deydi. «Hazillashyapsizmi, qanaqa quduq?» deb so'rasam, «Iskandarning shoxi bor», degani bir quduq kerak manga» deydi. Shunaqa g'alati gaplari bor edi. Ko'p gaplariga tushunmasdim.

Anvar «bu oddiy gap, har bir shoir haqiqatni aytishni istaydi. Rivoyatdagi sartarosh kabi aytolmay qiynaladi. Bir quduq topsayu aytsa, yuragini bo'shatib olsa…» demoqchi bo'ldi-yu, Shoqayumning gap xaltasini battar kavlamay, deb indamay qo'ya qoldi. Shoqayumning gap xaltasi birov tegmasa ham qaynaverar edi. Anvar indamagani bilan gapi toshib chiqaverar edi. Anvar uning so'zlarini uzuq-yuluq eshitardi. «Demak, ko'zimga ko'ringan. O'tirgan yerimda uxlamay turib, tush ko'rganman. «Uchar likopchani ko'rdim», deganlar ham menga o'xshab xayolan uchrashganlar. Bu — jinnilikning boshlanishi emasmikin?»

— Bu yerdan chiqib ketmay, yaxshi qilibsiz. Shu yerda qishlab, bahorning o'rtalarida chiqish kerak. Bahorda quling o'rgilsin odamlar kelishadi, zerikmaysiz.

«Qanaqa odam bu o'zi! Jinnilarni masxara qilyaptimi? Tavba! Ishtoni yo'qning ishtoni yirtiqqa kulgani shumi? Chiqib ketmasam bo'lmaydi bu yerdan».

Anvar Elchin ketganidan beri qayta-qayta «qolib to'g'ri qildimmi?» degan savolni o'ziga-o'zi berib «To'g'ri qildim!» degan qaysar javobdan nariga hatlamas edi. Shoqayumning ezmaligi bu qaysarlik to'g'onini buzib, «chiqib ketishim kerak!» degan tushuncha darvozalarini ochib yubordi.

(davomi bor)

Tohir MALIK