ShAYTANAT… (11-qism. Birinchi kitob)

0

 

 

* * *

 

— Kamikadzelar bekorga o'lib ketishdi. Yaponiya urushda yengildi. Sen ham mag'lub sifatida o'lib ketasan.

— Adolat uchun kimdir o'lib turishi kerak-ku?

Professor panjasi bilan stolni bir-ikki urib qo'ydi-da, o'rnidan turdi. Deraza oldiga borib ko'chaga tikildi.

— Faqat… sen o'lma. Ahmoq bo'lsang ham shu dunyoda yashab yuraver. Bu dunyoda ahmoqlar ko'p-ku, to'g'rimi? — U shunday deb orqasiga o'girilib Zohidga tikildi. — Shularning orasida sen ham yursang nima qilibdi?.. Seni nimaga yaxshi ko'raman, hayronman. Ilmni behurmat qilgan odamning basharasiga qaramasligim kerak. Lekin seni ko'rgim keladi. Sen «Habib akam meni yaxshi ko'rarkan», deb taltayma. Sendan nafratlanaman. Lekin… ko'rgim keladi. Bir kunmas bir kun aqlingni topib olishingga ishonsam kerak. O'zi sen tengilarning hammasi ahmoqqa o'xshaydi. Nechanchi yilda tug'ilgan eding?

— Oltmish bir edi shekilli? — Zohid shunday deb gapni hazilga burmoqchi, professorni sal shashtidan tushirmoqchi edi.

— Ha, to'ppa-to'g'ri! Ukam ham oltmish birda tug'ilgan. U ham qip-qizil ahmoq! Ilmni qo'yib, she'r yozib yuribdi.

— Tarixchi ukangizmi?

— Mening bittagina ukam bor. Uning hozir qaerdaligini bilasanmi? Jinnixonada! Lekin jinnimas u, miyasi bus-butun. Dunyoning yaralish formulasini yaratibdilar akam. Qaragin-a, — professor stol yoniga qaytib, qog'ozning bo'sh yeriga yozdi: (haqiqat) =xiyonat+riyo (hasad+ochko'zlik) + shuhratparastlik = mansabparastlik — vijdon+imon+diyonat=O. Bunga nima deysan?

Zohid o'ylanib qoldi. Bu shunchaki formula emas, dunyo ishlaridan zada bo'lgan yurakning nolasi edi. Bu nola uning dardiga hamohang edi. Zohid professorning ukasi bilan bir-ikki marta shu uyda hamsuhbat bo'lgandi. Uning tarixni buzib talqin etilayotganidan kuyinishlari, pichingli gaplari, zamonni turli maxluqlarga o'xshatishi Zohidni hayron qoldirgan edi. «Bu tuzum zahm bilan og'rigan fohishaning o'zi. Hammani o'limga giriftor qilib, so'ng o'zi ham o'ladi», degan gapini Zohid ko'p o'ylab yurdi. Gap mag'zini chaqqani sayin unga bo'lgan hurmati ortib bordi. So'nggi marta uni bir-ikki yil oldin qabristonda ko'rgan edi. Hamkasbining otasi qazo qilib, janozaga borishganida uchratgandi. Ko'zida yosh bilan yurgan ekan. «Bir ajoyib shoir o'zini osib o'ldirdi», deb yig'lagan edi.

— «O'zbek bo'lib tug'ilmaganda, Ko'rmas edi shunchalar xo'rlik…» deb yozib, xor bo'lib o'ldi. Hammamiz ham xorlanib yuraveramizmi?! — degan edi. «Shoir nima uchun xo'rlandi?» deb so'rashning mavridi emasdi. Zohid keyingi uchrashganimda so'rarman, devdi. Oradan ancha vaqt o'tib ketdi. U bilan ko'rishmadi. Ana endi jinnixonada emish… Yaratgan formulasi…

— Yechimi to'g'ri, — dedi Zohid, o'rnidan turib.

— Aytdim-ku, hammang birsanlar!

Dunyo ilm ahlining e'tiboriga tushgan, ammo o'z yurtida turtkilanayotgan olim o'z taqdiridan nolimay, ukasi va Zohidga o'xshash yoshlarning iqtidorini tutantiriqqa sarf etayotganidan kuyardi. Har to'kisda bir ayb deganlaridek, bu professorga matematika ilmi omon bo'lsa bas, uningcha barcha haqiqat shu ilmda. Shu azim shaharning yana qaysidir mavzeida, yana qaysidir ikki xonalik sovuq (balki issiqdir — Xudo biladi!), chakka o'tayotgan (balki chakka o'tmas) uyda bir fizik (balki kimyogar) haqiqat faqat fizikada (balki kimyoda) deb bahs yuritayotgan bo'lsa ajab emas. Habib Sattorov toifasidagi odamlar uchun bu aldamchi dunyoning hiylalari odatiy hol. Ular bu hiylalarga bas kela olmasliklarini biladilar. Osmonga otilgan tosh qaytib tushgani qanchalik haqiqat bo'lsa, ular uchun bu yorug' olamni tozalash mumkin emasligi shunchalik isbot talab etmovchi haqiqat. Adolat istovchilar Sattorov nazarida kamikadze, qaysidir fizik nazarida esa shamol tegirmonini dev deb faraz qilib, jangga kirgan nodon Do'n Kixotlardir.

Har bir odam dunyoga o'z ko'zi bilan qaraydi, har bir narsani o'z qarichi bilan o'lchaydi. Oqibatda o'z idrokiga xos ravishda dunyo formulasini yaratadi. Shunday ekan, professor bilan bu sohada bahslashishi foydasiz.

Zohid ustozining hovuri bosilishini kutib, indamay o'tirdi. Oyoqlari uni bu tomonga boshlaganda ko'ngli taskin istagan edi. Qiziq, haqiqat uchun kurashish foydasiz degan aqida bilan yashovchi odam unga qanday taskin berishi mumkin? U bir yil davomida ingliz ilm ahlini lol qoldirib yuradi. Bu yerda esa kim kimni o'ldiradi, kim mansab kursisiga intilib hamkasbini yanchib o'tadi, kim kimni kamsitadi — bu bilan ishi bo'lmaydi. Zohid shuni o'ylab, ustozidan nafratlana boshladi. Hatto shartta turib, chiqib ketgisi ham keldi. Biroq, farishtalar uning qilig'iga «o'zingni bos, axir kimdir ilm bilan ham shug'ullanishi kerak-ku? Adolat deb, to'rt xonalik yaxshi uy olaman, deb, akademik bo'laman, deb bir nodon bilan olishsa, ilm nima bo'ladi?» deya shivirlab uni shashtidan qaytarardi.

 

***

 

Zohid professornikiga kirayotganida qanday tushkun holda bo'lsa, chiqayotganida yelkasidan bosib turgan dard yuki bir misqol ham kamaymagan edi. Mashina g'ildiraklari ostida ezg'ilanib, kirlanib ketgan qor eriy boshlagan, go'yo atrof balchiqqa belanayotganday edi. Zaif qor uchqunlari esa bu ifloslikni qoplab ulgurmasdi.

Zohid uyga borsammi yo qishloqqa chiqib ketsammi, deb picha ikkilandi. Qishloqdan kecha kechqurun keldi. Bugun borsa ota-onasi «nima bo'ldi?» deb xavotirlanishadi. Uyda hech kim yo'q — xotini ishda, o'g'li boqchada… U yana oyoqlariga erk berdi. Bizga shunday tuyuladi: go'yo oyoqlarimizga erk beramiz, bu erkin oyoqlar bizni qaygadir boshlab boradi, go'yo qayoqqa borayotganimizni bilmaymiz. Holbuki, miyamizdagi yashirin bir nuqta bu erkin oyoqlarni boshqaradi, «u yoqqa yurma, bu yoqqa yur», deb turadi. Hozir Zohidning oyoqlari uni (go'yo beixtiyor) vinzavod tomonga yetakladi. Bilchillab eriyotgan qorlarni bosib, ko'lmaklarni chetlab o'tib, qorovulxonaga ham olib kirdi.

Qorovulxona temir panjara bilan ikkiga bo'lingan, panjara o'rtasida bir qulochli aylana temir eshikcha bor edi. Panjara ortidagi eski stol atrofida uch yigit davra qurib, choyxo'rlik qilib o'tirardi. Ular Zohidga bir qarab qo'yishdi-yu, indashmadi. Zohid ham ularga qarab turaverdi.

— Ha, ukaxon, xizmat bormi? — dedi qo'ng'iz mo'ylovli yigit.

— Qilich aka kerak edilar, — dedi Zohid.

Yaxshiki qorovul «nima ishingiz bor edi?» deb so'ramadi. So'rab qolganida Zohidning dovdirashi tayin edi.

— Qilich akamlar bugun ishga chiqmadilar. Toblari yo'q, — dedi qorovul.

«Bilmaydimi yo laqillatmoqchimi?»

— Sharif aka-chi?

Qorovul kulimsiradi.

— Sharif akangizga besh-o'n yildan keyin kelasiz, ukaxon.

— Nimaga? — dedi Zohid ajablanganday.

— Safarga ketganlar, — dedi gapga aralashmay o'tirgan qorovul yigitlardan biri. Uning so'zlarini ma'qullab, sheriklari kulishdi. Shu payt zavod hovlisiga olib chiquvchi eshik ochilib, yelkasiga suvsar yoqali palto tashlab olgan do'mboq juvon qorovulxonaga kirib barchaning e'tiborini o'ziga qaratdi.

— Salimchik, mana buni yopishtirib qo'y, — dedi juvon qo'ng'izmo'ylovli qorovulga bir parcha qog'oz uzatib.

— Siz yopishtir, deysiz-ku, biz yopishtirmaymizmi, — dedi qo'ng'izmo'ylov, o'rnidan turib. Bu hazildan sheriklari miriqib kulishdi. — Nima bu o'zi?

— Ministrning pirkazi.

Qo'ng'izmo'ylov chap qo'li bilan qog'ozni olib, o'ng qo'lini ayolning dumbasiga yubordi. Juvon «otstan» deb qo'liga asta urib qo'yib, iziga qaytdi. Qo'ng'izmo'ylov qog'ozga ko'z yugurtirdiyu ajablanib sheriklariga qaradi.

— Ie, vey, — dedi u, — bu yog'i allambalo bo'p ketdi-ku, «Sulaymonov ishdan olinib, Namozov direktor vazifasini bajarishga kirishsin…»

Ikkala yigit shoshib o'rnidan turib, qog'ozga qaradi.

— Birov hazillashgandir?

— To'xta, — dedi qo'ng'izmo'ylov telefon tomon yurib. Shunda begona yigit serrayib turganini eslab, unga norozi qiyofada boqdi. — Hech kim yo'q bugun, ertaga kelasiz.

— Nima yumushingiz bor edi, o'zi? — dedi hali gap tashlagan yigit.

— Ishga kirmoqchiydim, — dedi Zohid.

— Bu yerda ish yo'q, qurilish-purilishga boring, — dedi yigit.

Zohid bu qimmatli maslahat uchun minnatdorlik bildirib, tashqariga chiqdi-da, zinadan pastga tushmay turdi. Orqasiga bir qaraganda qo'ng'izmo'ylov telefonda gaplashayotgan edi. Yana bir qarasa buyruq yozilgan qog'ozni devortaxtaga yopishtiryapti. «Demak, bu yog'i ham pishgan. Qo'ng'izmo'ylov kimga qo'ng'iroq qildi? Ministrlikkami? U yerdagilar qorovul bilan gaplashib o'tirisharmidi? Kimdan so'radi? Asadbekdanmi?»

 

***

 

Tabibboshi Anvarning gaplarini eshitib, «bari-bir yalinib kelar ekansan-ku», deganday istehzo bilan kulimsirab qo'ydi.

— O'jarlik qilib chiqmay qolganingizda sizni chindan ham telba degan bo'lardim. Hozir do'xtiringizga aytaman, qog'oz yozib beradi.

— Birato'la majruhlikka chiqarib yubormaysizlarmi ishqilib? — dedi Anvar xavotir bilan.

— Qo'rqmang, — tabibboshi «holing shumidi» deganday yana iljaydi, — invalidlikka chiqish osonmas, yana ikki-uch marta kelsangiz, ana o'shanda o'ylab ko'ramiz.

— Hali yana ko'rishar ekanmiz-da, — Anvar unga ko'zini lo'q qilib tikildi. — Sizni tortib ko'rish yanagi safarga qolarkan-da a? Necha kilo go'sht berishingizni bilmay chiqib ketaveramanmi endi?

— Bas qiling!..

Tabibboshi asabiy holda emas, yalinish ohangida aytdi bu gapni. Gap ohangi Anvarni ajablantirdi. Bu yerda boshqa qiladigan ishi yo'q edi, chiqib ketaversa ham bo'lardi. Biroq, tabibboshi yuzida istehzo uchqunlarining yo'qolib, ko'ziga mung soya tashlashi uni hayron qoldirib joyiga mixladi. Tabibboshi uni haydab chiqarmadi.

— Xafalik sizga yarashar ekan, ko'zlaringiz chiroyli bo'lib ketarkan.

— Qo'ying, gapirmang, — tabibboshi o'rnidan turib deraza tokchasiga qator terilgan tuvakdagi gullar oldiga keldi. Qo'llarini qovushtirganicha Anvarga orqa qilib turdi. Undan anchagacha sado chiqmadi.

— Jinnilik ham evi bilan-da, — dedi u nihoyat. —

Kimligingizni bilmaymanmi? Siz alamingizni mendan olmoqchisiz. Men bir bechora tul ayol bo'lsam. Sizning erkak degan nomingiz bor… — tabibboshi shunday degach, Anvarga o'girildi. — Ha, faqat nomingiz bor. Gapimdan ranjimang, yolg'iz siz emas, hammangiz… birsiz… Aslida erkak zoti qolmagan. Hammayoqni xotinchalish bosib ketgan.

«Bu yog'i zo'r bo'ldi-ku? — deb o'yladi Anvar. — Nimaga shama qilyapti u, yo qarmoq tashlamaganimgami? Qani, eshitaveray-chi…»

— Zo'r bo'lsangiz, aqlli bo'lsangiz, haqiqatparvar bo'lsangiz nimaga bu yerda miq etmay o'tiribsiz. Bu yerga yuborganlarga qarshi nima uchun bosh ko'tarmadingiz? O'rtog'ingiz-chi, u kim? Endi Asadbekka malaylik qilyaptimi? Siz chiqib kim bo'lasiz? Siz ham Asadbekning yalog'ini yalaysiz. Yalamay ko'ringchi!.. — Tabibboshi erimning kuni boshingizga tushadi, demoqchi edi, lekin ro'parasida hasratdoshi emas, begona erkak o'tirgani uchun bunday demadi. Birdaniga yorilib, shuncha gaplarni aytvorgani ham yetarli edi.

Tabibboshi aslida Elchin kelib-ketganidan so'ng aytmoqchi edi bu gaplarni. Sirtdan qaraganda beg'am, hayot lazzatlaridan bahramand yashayotganday ko'ringan bu do'mboq ayolning ichi hasratga to'la edi. To'g'ri, yemoq-ichmoqdan kam-ko'sti yo'q. Lekin ayol kishiga shuning o'zi yetarlimi? Qimorboz bo'lsa ham eri bor edi. Ertaga qaysi erkak erkalar ekan, degan o'yda yashamasdi. Yetim to'shakka kirganida ko'kraklari o'rgangan qo'lni qo'msab zirillaydi. Kelinlik chog'lari o'rganolmay qiynalgan aroq va sigaretning aralash qo'lansa hidini ham sog'inadi. Uning dardini faqat yostiq biladi. Ko'zyoshlarga aylangan hasratni yostiq bag'riga singdirgan. Yer qon ichib to'ymaganidek, yostiq ham hasrat ko'zyoshlarini ichib to'ymaydi.

Soppa-sog' yigit-qizlarning bu yerga yotqizilishiga u ko'nika boshlagan edi. Ayniqsa jinoyat qilib qo'ygan yoki harbiydan qochirilganlar bu yerga tez-tez keladi. Tabibboshi bu holdan iztirobga tushmasdi. Lekin hech qanday jinoyatga aloqasi yo'q, faqatgina to'g'ri gapni aytishni yaxshi ko'ruvchi odamlar keltirilganda o'zini qo'yarga joy topolmay qolardi. To'g'ri, u ruhiy xastaliklar bo'yicha mutaxassis emasdi. Lekin odamning ko'ziga, so'zlariga qarab es-hushi joyidaligini ajratish qiyin emas-ku! Anvarni dastlab ko'rganida ham esi butunligini bildi. Keyin ish joyi, kasb-kori bilan qiziqdi. «Bu yigitning kasali — haqiqat», deb o'zicha tashxis qo'ydi. Tabibboshi bu esi sog' odamga achinsa, u «necha kilo go'sht qilarkinsiz», deb masxaralab yuribdi. Tabibboshining alami shundan edi. Gapirib sal xumordan chiqqanday bo'ldi.

Anvarga, shubhasiz, uning kechinmalari begona edi. Tabibboshi u uchun zanjirning bir halqasi edi xolos. Ayolning gaplarini alamga to'la yurak sadosi sifatida emas, shunchaki gina kabi qabul qildi. Tabibboshining «Asadbekning yalog'ini yalaysiz», degani tovonigacha zirillatib yubordi. «Siz-chi, kimnikini yalaysiz, xalqlar otasinikinimi?» demoqchi bo'ldi-yu, shu gapni aytsa bahs cho'zilishini bilib o'zini tiydi. «Jinnixona malikasi» deb nom olgan bu do'mboqqina ayol bir nimalar deb valdirasa javob qaytarish shartmi, balki meni sinamoqchidir, balki gap olmoqchidir, balki uchinchi qavatga «ko'tarish» uchun zamin hozirlayotgandir…» Anvar shu fikrlar bilan o'zini ovutdi.

Tabibboshi Anvardan sado chiqmagach, gapim ta'sir qildi, degan xulosaga kelib: «Xayr bo'lmasa», dedi.

Anvar bosh irg'ab o'rnidan turdi. Bir-ikki qadam qo'yib, orqasiga o'girildi.

— Ko'rishgunchami? — dedi kulimsirab.

Tabibboshi bu gapni eshitib, tutaqib ketdi:

— Odam emasakansiz! — deb yuzini chetga burdi.

***

 

Havo aytarli sovuq emasdi. Ammo qor uchqunlarini o'ynatib yurgan shamol «ust-boshingning qalinligi menga cho't emas, baribir qaqshataman», deganday odamlarga hamla qilar edi. Shunday havoda pinjagining yoqasini ko'tarib, qo'llarini cho'ntaklariga solib, shumshayib qolgan yigitga qarab birovlar «esi sog'mi bu odamning» desa, birovlar «yo'lto'sarlar yechintirib olgan shekilli», deb achinardi. Hech kim «bu bechorani kuzda jinnixonaga xuddi shu kiyimda olib kelishgan edi, «xotinim palto olib kelar», deb kutib o'tirmay chiqib kelaveribdi-da», demas edi.

Avtobusda Anvarning joni picha orom olgan edi. Pastga tushib besh-o'n qadam bosmay yana qaltiray boshladi. Tez-tez yursa ham isimadi. Hovlisiga bezgakka uchragan odamday titrab-qaqshab kirib keldi. Uyiga kirmay, to'g'ri hovli etagidagi onasining xonasiga qarab yurdi. «Uydamikinlar ishqilib?» deb o'yladi u. Onasi, ko'zi ojizligiga qaramay, devorlarni paypaslab yurib qo'shnilarnikiga yo'rg'alab qolardi. Mahalla-ko'yning issiq-sovug'idan doimo xabardor bo'lib turgan ayol ko'zdan qolsa qiyin ekan. Uyga sig'maydi. Ko'ngil qurg'ur «o'tirma, qo'ni-qo'shnilarnikiga chiq, dardi bo'lsa dardini ol», deyaveradi. Shunaqa paytda yomg'irmi-qormi, issiqmi-sovuqmi farqi yo'q — uydan chiqadi.

Eshikka yaqinlashganida radiodan chiqayotgan ovoz eshitildi. «Uyda ekanlar» deb o'yladi Anvar yengil tortib. Eshikni ochib ichkari kirishi bilan onasi:

— Kim? — dedi. Javob kutmay so'radi: — Anvar, senmisan?

— Menman, oyi, assalomu alaykum.

— Voy, bolaginamdan aylanay, kelgan bo'lsang o'rgilay, nimaga qaltirayapsan, bolam? — u shunday deb o'rnidan turmoqchi bo'ldi. Anvar tez-tez yurib borib cho'k tushdi-da, onasini quchdi.

— Voy, bolam, yupunligingcha kelaverdingmi? Sodiq akangnikiga telpon qilsang bo'lmasmidi? Xotining uydaydi-ya, lip etib kiyimlaringni olib borardi. Tanchaga o'tira qol, ha, omon bo'lgur-a, shunday kelaverganingni qara. — Risolat kampir Anvarni xuddi go'dakni avaylaganday tanchaga o'tqazdi. Qo'lini ko'rpa orasiga tiqib choynakni oldi-da, choy quyib uzatdi: Anvar hovuri o'lmagan choydan bir-ikki ho'plagach, Risolat kampir o'rnidan turib, radioni o'chirdi. So'ng eshikni qiya ochib «Xonzoda-yu, hoy Xonzodaxon», deb chaqirdi. Xonzoda — Anvarning ko'z ochib ko'rgan xotini. Asl ismi Zebi. Charlari kuni Risolat kampir «Mening o'g'lim anov-manov bolamas, u xonning o'zginasi, kelinim esa Xonzoda bo'ladi» deb hazillashganidan beri Zebi — Xonzoda bo'lib ketgan. Hovlidan «Hozir, oyijon», degan ovoz keldi. Dam o'tmay eshik ochilib, Zebi — Xonzoda ko'rindi. Eriga ko'zi tushib «Voy», deb ajablandi. Keyin shoshilib salom berdi.

— Kecha… indamovdingiz-ku? — dedi o'pkalanib.

— Kecha noma'lum edi. Bugun qarashsa, tuzalib qolibman. Senga ruxsat, to'rt tomoning qibla, deyishdi, kelaverdim.

— Tuzalib qolding, deyishdimi? Oldin kasalakansanmi, voy omon bo'lgur. Hay, Xonzodaxon, issiq kiyimlarini olib chiqing darrov.

— Uyga kiraqolinglar… issiqroq-da.

— Shu yerda birpas o'tirsin, tancha sovuqning zaxrini oladi. Olovni titib qo'yay-chi. Shu er sizniki, man bilan birpasgina o'tirsin, keyin olib chiqib ketasiz.

— Voy, oyi, gapingizni qarang…

Risolat kampir «bopladimmi», deganday miriqib kuldi.

— Sodiqnikiga chiqib mullakangizga tilpon qilib qo'ying. Maskoviga ketmagandir hali. Ukasini ko'rib ketsin. Hay, yana Habib Sattorovich, demang-a. Mullaka deng…

Xonzoda: «Xo'-o'p, oyi» deb chiqib ketdi. U qaynog'asi bilan birga ishlar, ko'pchilik «Habib Sattorovich» degani uchun u ham uyda ba'zan shunday deb yuborar, o'rnida uzib oladigan qaynona shubhasiz, buni nazardan chetda qoldirmas edi.

Habib Sattorovich Zohidni kuzatib, endigina qog'ozlariga tartib berayotganida telefon jiringladi. Ukasining qaytganini, onasining topshirig'ini eshitib, soatiga qarab oldi — hali vaqt bor. Tezgina kiyinib yo'lga tushdi.

Anvar tanchaning issig'ida huzurlanib o'tirganida akasi kirib keldi. Quchoqlashib ko'rishdilar.

— Xafa bo'lma, seni yo'qlab bormadim, — dedi Habib. U ukasiga «borolmadim» emas, «bormadim», dedi. Anvar uning maqsadini tushunib, kulimsirab bosh irg'ab qo'ydi. Biroq, Risolat kampir «bormadim»ning ma'nosini anglamay, to'ng'ichiga tanbeh bera ketdi:

— Voy, omon bo'lgur, ukang shuncha yotib bi-ir martayam bormadingmi? Senki, bormagansan, xotining o'zingdan besh battar. Voy, man bilganimda sanlarni bi-ir qovurib tashlardim-a! Voy, san insofi yo'qlar…

— Oyi, — dedi Habib norozi ohangda, — qo'ying endi.

— Nimaga qo'yarkanman? Hali xotining kelsin. Sen unga maslahat solgansan. U «qo'ying, nastraenayz buziladi» degan. San laqma, ko'ngansan.

— Oyi, kennayim bordilar, — dedi Anvar vaziyatni yumshatish uchun. — Akamni urishmang, ishlari ko'p.

— To'g'ri aytding, ishlarim ko'p. Lekin ishim kam bo'lganida ham bormas edim. Sababini o'zing bilasan.

— Sababini manam bilay-chi, qani ayt-chi, tillaring muncha shirin!

— Mening tilim shirin, oyi. Mana buningizniki zahar. Shu tili yetaklagan uni u yoqqa. Buningiz kasalmas. Buni miyasinimas, tilini davolash kerak.

— Shunaqa do'xtir bo'lsa birga boraylik, — dedi Anvar quvlik bilan, — suyakli tilingizni sal yumshatib bersin. Tilingiz «a» kvadrat, «b» kvadratdan boshqani aytishga yaramaydi.

— Oyi, meni urishishga chaqirtiruvdingizmi? — dedi Habib, bir oz achchiqlanib.

— Seni urishib turish kerak. Hamma ayb o'zingda. «Ukam o'zi xohlagan kasbni tanlasin», deding, yoningga olmading. O'zing do'xtir bo'lib olib gerdayi-ib yuribsan. Yetti yot begona bolalarni olim qilib yubording. Ukangning biri ikki bo'lmay sarson.

— Buningiz karra jadvalini bilganda ham mayli edi… Ha, nimaga ishshayasan?

— Qo'ying, bu gaplarni. Oyim bir gapirdilar-da. Maskovga ketyapsizmi?

— Ha, MGUda bir oy dars o'taman.

— Domlangiz hali ham chaqiryaptimi?

— Chaqiryapti.

— Borasizmi?

— Balki borarman, senga nima?

— Maskovda haqiqat bor, deb o'ylaysizmi?

— Menga haqiqat emas, ilmiy ish uchun sharoit kerak.

— Haqiqat yo'q yerda sharoit ham bo'lmaydi. Domlangiz boshingizni silagani bilgan «qora-quralar nasibamizni yeb ketyapti», deydiganlar ko'p u yerda.

— Sen safsatangni qo'y. Hozir bittasi kelib boshimni qotiruvdi.

Xonzoda kirib, ularning suhbati uzildi.

— Mehmonxonaga dasturxon soldim.

— Vo-ey, Xonzodaxon, eringizni olib chiqib ketmaguningizcha ko'nglingiz tinchimadi-ya! — Risolat kampir shunday deb fotiha o'qidi-da, o'rnidan turdi. Ikki o'g'il ikki qanotida, hovliga chiqdi.

Onaga ikki qanot bo'lib turgan o'g'illarning faqatgina sohasi boshqa emas, dunyolari ham o'zgacha. Katta qanot ohista uchishni xush ko'radi. Kichigi charx urishni, o'zini dovul bag'riga urishni istaydi. Ona uchun esa olimi ham, isyonchisi ham bir — har ikkovi farzand! Habib Ingliston qirol akademiyasi a'zoligiga erishib, Nobel mukofoti bilan taqdirlangan, Anvar mamlakat jumhurraisi darajasiga yetgan taqdirda ham ona uchun qulog'iga gap kirmas, bevosh go'dak bo'lib qolaveradi. Dunyoning sehri shundaki, qo'sh qanoti — ikki o'g'ilning fe'liga qarab turib ularning shu onadan tug'ilganiga shubhalana boshlaysan. Qosh-ko'z onaga o'xshasa-da, fe'l tog'alariga tortgan. Anvar katta tog'aga o'xshaydi. Haqiqat izlab topgan ko'chasi uni turmaga boshlagan edi. Tog'asi ikki marta qamoq jabrini ko'rgan bo'lsa-da, Anvardan omadliroq, hatto baxtliroq ham edi, deyish mumkin. Chunki uning «siyosiy mahbus» degan nomi bor. «Xalq dushmani» deb qoralanganlar endi «xalq qahramonlari» sifatida e'zozda, Anvar haqiqat izlab kirgan ko'cha esa, uni «jinni» degan unvonga sazovor etdi. Bu unvon yorlig'i bir umr o'zgartirilmasa kerak.

Habib o'rtancha tog'asiga tortgan. Urushdan qaytib kelganidan beri kunduzi traktor, quyosh botganda yarimta aroqdan boshqa narsani tan olmaydigan tog'asiga qarab turib, bu bandani ham Xudo yaratganmi, deb ajablanasiz. To'rt yil qirg'indan omon qaytgan odam ko'kraklarini to'ldirishi mumkin bo'lgan nishonlarini biron marta ham taqmabdi. Biron yerga haqini talab qilib bormabdi. Nemisni uzoqdan bir ko'rib qolgan odamlar e'zozda yurganlarida u «nima uchun men qora moyga belanib yuraverishim kerak», demabdi. Uning urushga borganini keksaroq odamlar eslashadi, yoshlar esa bilishmaydi. Faqat bir ukrain, bir chex generali uni qidirib kelishdi-yu, shahar biqinidagi qishloq bir seskanib olganday bo'ldi. Mehmonlar istagi bilan qishloq ahli, qarindoshlar to'planib qirq yil sandiqda eski ro'molga tugib qo'yilgan nishonlar, suratlar olindi. Uning Berlinda Cherchill bilan tushgan surati barcha gazitlarda bosildi. «O'zbek qahramoni», deb ko'klarga ko'tarildi. Ammo «o'zbek qahramoni» bu paytda u dunyo lazzatlaridan bahramand edi. Generallar izlab kelmasidan ikki yil oldin nemisning o'qi ololmagan odamni ajal dalada topdi — dorilangan yerga kirib hushini yo'qotganicha, xuddi panadan uzilgan o'qqa duch kelganday armonda ketdi.

Habib, umri o'xshamasin ishqilib, shu tog'asiga tortgan. Olimlar «Yo'qdan bor bo'lmaydi, bordan yo'q bo'lmaydi», deganlaridek, inson fe'li, ruhi ham yo'qlikka hukm qilinmas ekan. Risolat kampir bolalaridan o'pkalab, «sen kimlarga o'xshading, hayronman, dadang unaqa emas edilar» deb qolsa, «falonchi tog'amga» deb kulishardi. Shunda Risolat kampir o'g'lining tog'asiga sira o'xshamasligini isbot qilish uchun akalarining fazilatlarini sanab ketardi. Oqibatda bu «fazilatlar qaysi biri senda bor?» deb so'rardi. Uni bu paytda tinchlantirishning birdan-bir yo'li — «hech qaysisi yo'q» deb tan olish. Aslida-ku, Risolat kampir bolalarining kimga tortganini yaxshi biladi. Bilgani uchun ham ko'ngli to'q. Har holda erining urug'lariga tortmadi-ku. Risolat kampirning qaynilari, qayinsingillari muttahamroq — bezrayib turib yolg'on gapiraverishadi. Xudo Risolatga rahm qilib, farzandlarini ularga o'xshatmadi.

Bu dunyo azobidan yetarli totgan Risolat «ko'zlarimdan nurni olgan parvardigor jonimni qachon olar ekan», deb yurganida kichigining «jinni bo'lib qolganiga» asti chiday olmadi. Uning dardlariga hovli etagidagi o'sha tanchali uy guvoh. Ko'rishga yaramay qolgan ko'zlar yig'iga yarab turganiga ham ba'zan shukr qiladi. U Anvarning ishxonasidagi gap-so'zlarni, xalq otasining nayranglarini bilmaydi. «O'g'lim tirnoqqa zor bo'lgani uchun siqilib kasalga chalingan», deb o'ylaydi. Institutdagi ahvolni Habib ham aniq bilmaydi, ammo o'zicha taxmin qiladi. Mana endi o'g'lining «tuzalib kelganidan» xursand ona ikki qanotida ikki o'g'li bilan hovlini kesib o'tib, mehmonxonaga boryapti.

 

***

 

Habib bir piyola choy ichdiyu safarga hozirlik ko'rishi lozimligini aytib o'rnidan turdi.

— To'xta, o'tir, — dedi Risolat kampir. — O'ris bo'lib cherkoving yo'q, musulmon bo'lib machiting yo'q, san bolaning. Do'mga borib musulmonchilikdan chiqding. Duo olib ketmaysanmi? — shunday deb fotihaga qo'l ochib uzundan-uzoq duo qilgach, Habib uning yonoqlaridan o'pib qo'ydi. Ko'chaga qadar kuzatib chiqqan ukasiga qo'l uzatdi-da:

— Kalovlanib yurganing ham yetar, a? Avval haq gapni ayttirishmaydi, deb nolirding. Yolg'on gap bilan tarix ilmini yaratib bo'lmaydi, derding. Endi ham sharoit yetilmadimi? Hammayoqni oshkoralik bosib ketdi-ku? Shoirchiligingni yig'ishtirib, ilm bilan shug'ullan. Keyin afsuslanasan. Bunaqa sharoit uzoq davom etmasa kerak, — dedi.

Anvar akasiga qarab jilmaydi-da: «Xudo poshsho!» deb qo'ydi.

Akasini kuzatib kelib, onasi bilan ikki og'iz so'zlashishga ulgurmay, darvoza qo'ng'irog'i bir uzun, ikki marta qisqa-qisqa jiringladi.

— Hofiz o'rtog'ing keldi, — dedi Risolat kampir.

Anvar o'rnidan turishga ulgurmay, hovlida Elchin paydo bo'lib, «Mirzo Anvarbek!» deb chaqirdi. Maktabda o'qib yurishganida o'rtoqlari uni «Mirzo Anvar», ko'ngil qo'ygan qizi Lolani esa «Ra'no» deb chaqirishardi. Bolalik sururi moziyga ko'chgan bo'lsa ham Elchin do'stini erkalagisi kelganda «Mirzo Anvarbek!» deb yo'qlar edi. Hozir ham lutf bilan shunday deb kirib kelishi Anvarni iydirib yubordi.

— Opoqijon, quvonib o'tiribsizmi? — dedi Elchin, kampirning duosini olgach. — Bir oshnamdan xabar olay devdim, niyat xolis-da, o'zi kelib qolibdi.

Anvar unga qarab «quvligingga qoyilman», deganday bosh irg'ab qo'ydi. U yo tabibboshiga qo'ng'iroq qilgan, yo o'zi yana borib kelgan. Anvarning qaytganini bilib kirgan. «Niyat xolisligiga» kampirni ishontirdi, ammo Anvarni laqillata olmadi. Shunga qaramay Elchin Anvardagi o'zgarishlarga parvo qilmadi. Xuddi uni emas, opoqisi Risolat kampirni ko'rgani kirganday laqillab o'tiraverdi. Anvarga «yaxshi keldingmi?» deyishdan boshqa so'z aytmadi. Kampirning yoniga o'tirib olib, gapni ahvoli olamdan boshlab, so'ng barmoqlarini shaqillatib «yovvoyi tanovar»ni xirgoyi qildi. U gaplari bilan kampirni charchatdimi yo ko'pni ko'rgan sezgir Risolat ikki o'rtoqning o'z gaplari borligini fahmladimi, har nechuk Elchinning nafas rostlashini kutib turib, suhbatni uzdi.

— Endi men uyimga chiqay, o'ruscha ustalingda belim qotib qoldi. Sanlar gurunglashib o'tiringlar. Ammo ichmanglar. Anvarimga sirayam yoqmaydi. San, hofiz bolam, to'yma-to'y yurib, ichishga o'rganib qolgansan. Sanam tashlagin ichkilikni.

— Otliqqa yo'q-ku, hozir, — dedi Elchin kulib.

— Qassobga mol qahatmi, voy bolam, sanlarni bilaman-ku, tomoqlaring qichishsa yerning tagidan bo'lsayam topasanlar. Shiri-in gaplashib o'tiringlar. Mana, Xudoga shukr, san oqlanib kelding. O'rtog'ing ham keldi. Endi san uylangin, bolam. O'rtog'ingning qayinsinglisini bi-ir ko'rgin. Husni ham, aqli ham bebaho. Qaynonasi noshukr banda ekan, sig'dirmay turmushini buzdi. Bitta o'g'li bor — olamga tatiydi. San xo'p desang, bo'ldi, bu yog'ini manga qo'yib beraverasan. Xudo xohlasa, baxting ochilib ketadi. Ko'nglim sezib turibdi, o'rtog'ingning ham baxti ochiladi. Shu bolamning bolasini bi-ir o'pib keyin o'lsam armonsiz ketardim. Xudo «shu nevarangni ko'rasan» deb jonimni saqlab turibdi-da…

Risolat kampir keyingi gaplarini yig'lamsirab aytdi. Qayinsinglisidan gap ochilganida Anvar «Elchinboy katta odamga kuyov bo'ladigan, juvonga emas, qizga uylanadigan yigit, uni yerga urmang», deb bir uzib olmoqchi bo'ldi-yu, onasining kayfiyati buzilganini bilib, indamadi.

Farzanddan gap ochilsa, Anvarning ham yuragi siqiladi. Dastlab tanish-notanishlar «bola-chaqa omonmi?» deb so'rashganida o'ng'aysizlanib yurdi. Farzandsizlik katta gunohdek tuyuldi. Shunda xotinining gapiga kirib davolanmoqchi ham bo'ldi. Keyinchalik bola boqib olishga rozilik ham beray dedi. Ammo yon-atrofdagi razilliklarga duch kelavergach «shu azoblarga giriftor qilish uchun bola ko'ramanmi», deb qaysarlik qildi. Asta-sekin «bola-chaqa omonmi?» degan so'roqqa bosh irg'ab qo'yar, kayfiyati yaxshi bo'lsa «yurishibdi do'mbillab», derdi. «Bolalardan nechta bo'ldi?» deb so'rab qolinsa «qaysi xotindan?» deb hazilga burvoradigan bo'ldi. Faqatgina onasi gapir-ganda yuragi siqiladi. Unga «umid qilmang», deya olmaydi. Go'yo umid uzilsa, joni ham uziladigan- day tuyuladi — «mayli, umid bilan yuraversinlar…»

Anvar onasini qo'ltiqlab, hovliga olib chiqdi.

— Mani sudramay qo'yvoraver, yo'lni o'zim topaman, — dedi kampir. — O'rtog'ingni yolg'izlatma. Ko'nglini ko'tar, boyaqishning. Bir amallab qayinsinglingni ko'rsat. Qudalarimni o'zim ko'ndiraman. Qamalgan bo'lsayam yaxshi bola. — Kampir shunday deb ko'zi ochiq odamday o'zi yurib ketdi. Anvar onasi uyga kirguncha izidan qarab turdi. Risolat kampir ostona hatlab o'tib orqasiga o'girildi:

— Nimaga qoqqan qoziqday turibsan, kir ichkariga!

Anvar buyruqqa itoat etib, uy tomon qadam bosganida qo'ng'iroq jiringladi. Uch tavaqali darvozaning o'rta qanoti ochiq edi. Anvar qo'l qovushtirib turgan qo'shnisini ko'rib, chehrasi ochildi.

— E, kelsinlar, Hojiqori aka, — deb peshvoz chiqdi.

Risolat kampir mehmonning ovozini eshitib, uyi eshigini ochib, o'sha yerda turib so'rashdi-da:

— Moshinangiz topildimi, qori bolam? — dedi.

— Topildi, xolajon, Xudoga shukr, topildi.

— Yaxshilikka buyursin. Halolga kelgan narsa yo'qolmaydi. Qani, kiringlar, Anvarjon, boshla uyga.

Elchin Sobitxon qorini avval ko'rmagan, u haqda eshitmagan ham edi. Shuning uchun «kim ekan bu mulla, nima qilib ivirsib yuribdi?» deb o'yladi. Qorining ma'nodor ko'zlari unga kiborlik bilan boqqanday tuyuldi. Sobitxon qori qisqagina duo o'qigach, Anvardan hol-ahvol so'radi.

— Ko'chada mulla Habibxon akani ittifoqo uchratib, bu ko'ngilxush xabarni eshitdim. Mavridi bo'lmasa ham, yo'qlay dedim. Uzr, suhbatlaringizga xalal berdim. Sizni bir borib ko'rolmadim, buning uchun ham ming bor uzr. Ammo har vaqt duolarda jumla dardmandlar qatorida sizga ham shifo tiladim.

— Qulluq, taqsir, bu… moshinaga nima bo'ldi?

— E, nimasini aytasiz. Odamlardan iymon ko'tarilsa shu-da. Hovlidan olib chiqib ketishibdi. G'aflatda qolibmiz. O'zim yurgizolmay garang edim. Qanday minib ketishdi ekan, hayronman.

— Qaytarishdimi axir?

— Qaytarishdi, binoyi yuryapti, deng, — qori shunday deb miyig'ida kuldi.

— Tuzatgani olib ketishgan ekan-da, a? — dedi Anvar hazillashib.

— Koshki edi, koshki edi, — dedi qori jilmayib, — bu bir g'alamislarning ishi. Asadbek degan odamni eshitganmisizlar?

Bu gapni eshitib Anvar bilan Elchin ko'z urishtirib olishdi. Qori buni sezmay, so'zini davom ettirdi:

— Shu odam deng, mahallasida masjid soldirayotgan ekan. Imomlikka chaqirtirdi. Bormadim. Harom pullarga qurilgan masjidda namoz o'qib, oxiratimni kuydirmayman, dedim. — Qori keyingi gaplarni g'urur ohangida aytib «boplapmanmi!» deganday Anvarga qaradi. Anvar suhbatga qo'shilishga ulgurmay kutilmaganda Elchin so'z boshladi:

— Chakki qilibsiz, birodar, — dedi u.

Sobitxon yalt etib notanish mezbonga qaradi. «Qori aka», «Hojiqori aka», «Domlajon», «Taqsirim» degan murojaatlarga ko'nikkani uchun o'zidan ikki-uch yosh katta odamning «birodar» deyishi unga erish tuyuldi. Elchin undagi o'zgarishni payqamay gapini davom ettirdi:

— Pulning halol-haromi bo'lmaydi. Har kim o'z bilgicha topadi. Lekin pulni harom-xarishga ham, savobga ham ishlatish mumkin. Topgan puliga masjid qurdiribdi, imoratda nima gunoh? Shu pullarni yeb-ichib, aysh-ishratga sarf etsa ham bo'lardi-ku?

— Sizning qarichingiz bilan o'lchansa shundaydir. Ammo Allohning uyi halol peshona teri bilan topilgan pulga qurilmog'i lozim.

— Qaysi masjid shunday qurilgan? Peshona teri evaziga topilgan pul qorin to'yg'azishga yetmaydi hozir, siz machit qurishdan gapirasiz. Asadbekdan bekorga gumondor bo'lasiz. U bunaqa mayda ishlarni o'ziga ep bilmaydi.

— Vo ajabo, o'zi ham menga shu gaplarni aytdi. Ammo unga uchrashganim hamon moshinam topildi-da?

— Topdirib bergandir.

— Siz uni taniysizmi? Uni juda avaylab gapiryapsiz? Piringiz emasmi, mabodo?

Anvar Elchinga so'z bermaslik maqsadida gapni ilib ketdi. Tanishtirmagani uchun uzr so'rab, do'stini ta'riflab berdi.

— Elchin sizmisiz? — dedi qori ma'nodor qilib. — Ashulalaringiz yodimda. Hozir ko'p hamkasblaringiz islom yo'liga o'tib ibrat bo'lishyapti.

Elchin bir gapdan qolib, «ha», deb qo'ya qolsa bo'lardi. Biroq, «islomga xizmat qilayotganlar»ning kimligini yaxshi bilgani uchun o'zini tutib turolmadi:

— Hamma noma'qulchiliklarni qilib ko'rib, endi musulmon bo'lib qolishibdimi? Nima edi, o'g'ri qarisa so'fi bo'larkanmi?

— Qattiq ketmang, birodar. Gunohlari bo'lsa, Alloh oldida o'zlari javob beradilar. Ashula boshlashlaridan avval «bismillohir rahmonir rohiym» deyishlarining o'zi ulug' savob.

Elchin bu gapni eshitib kulib yubordi, bu kulgi qorini g'azabga soldi. Anvar ularni murosaga keltirish yo'lini topa olmay kalovlandi.

— Kulmang, birodar, gunohga botmang, — dedi qori asabiy ohangda.

Elchin kulgidan birdan to'xtab, unga jahl bilan tikildi.

— Qoshu ko'zingdan akang aylansin, qachon qo'yningga kiraman, qo'limga qachon qo'nasan, deyish uchun ham bismillo aytish kerakmi? Sizga shu nayrangbozlik yoqadimi? Hech bo'lmasa dinni nayranglardan tozalab qo'yinglar.

Sobitxon qori «astag'firulloh!» deb pichirlab, «bu iblisning dastyori» bilan bahslashishning foydasizligini angladi-da, Anvarga qaradi:

— Chindan ham bemavrid kiribman. Anvarjon, menga ruxsat, — u ruxsatni kutmayoq, fotihaga qo'l ochdi, — barchamizni Alloh taboraka va taolo iymonda va islomda barqaror etsin, ovmin…

Elchin odob yuzasidan turib, xayrlashmadi, o'tirgan yerida bosh irg'ab qo'ya qoldi.

— Nimaga unga osilasan, arpangni xom o'rganmi? — dedi Anvar, qorini kuzatib qaytgach.

Elchin qo'l siltab qo'ydi.

— Hammasi nayrangboz. Qur'onni sharillatib o'qib, barchani mahliyo qiladi-yu, bu yoqda maishatdan bo'shamaydi. Menga bittasi aytuvdi: qiyomatda imomlardan tutantiriq qilinar ekan. Tushundingmi, do'zax olovini yoqish uchun shu imomlar tutantiriq bo'larkan. Birinchi shular yonadi. Chunki sen bilan men bilmay gunoh qilamiz. Bular bilib turib qilishadi. Har- holda men shu imomingdan keyin yonaman do'zax o'tida.

(davomi bor)

Tohir MALIK

 

 

loading...