НОМАҲРАМ… (10-қисм)

0

 

 

* * *

 

Матназар эрта тонгда ҳеч гап бўлмагандай қиморхонага келди-да, ўзини каравотга ташлади. Ҳақиқатан чарчаганди. Ёстиққа бош қўйиши билан кўзи илинибди. Ҳовлидан келаётган аёл кишининг овози уни уйғотиб юборди. Овоз эгаси негадир танишдек туюлиб, оҳиста деразадан қаради. Қаради-ю, тишлари ғижирлаб, кўзлари қисилди. Ҳовлида Марҳамат турар, Сарибой унга нималарнидир берилиб тушунтирарди.

— Сарибой, аёлга айт, кирсин! — дея қичқирди Матназар деразанинг бир қанотини очиб.

Унга кўзи тушган Марҳамат Сарибойга ҳам қулоқ тутиб ўтирмай, ичкарига қараб чопди.

— Хўш, нега келдинг? — совуққонлик билан сўради Матназар қаршисидаги ёши анча улғайган, сочлари оқариб кетган, юзларини хиёл ажин босган Марҳаматга қарамасликка интилиб.

— Сизни қидириб келдим..

— Нимага? Сен билан орамиз очиқ эди, шекилли?

— Тўғри. Мен ўшанда аҳмоқлик қилдим. Тузлиғингизга тупурдим. Аммо…

— Нима аммо? Энди-энди афсус чека бошладингми?

— Ўша пайтдаёқ бўлганимча бўлганман, — Марҳамат беихтиёр кўзига ёш олди. — Бошимдан қандай кунлар ўтганини билсангиз эди.

— Сени деб мен қандай балоларга гирифтор бўлганимни биласанми?

— Биламан. Олдингизда айбдорман. Кечиринг!

— Узрни менданмас, Худодан сўра! Ўғлинг қани?

— Ўғлим… Уни машина уриб кетган.

— Нима? Қачон? Қандай қилиб?

— Менинг касофатимга қолди. Энангиз раҳматлининг ёнида бўш жой бор экан. Ўша ерга кўмганман.

— Энамнинг ёнига? Нима учун?

— Ҳеч бўлмаса, шу баҳонада қишлоғингизга келиб турай, шу баҳона сиз юрган йўлларни кўрай, деб.

— Тўхта, тўхта! — Матназар шу лаҳзаларда илон воқеасини эслади. Ҳа, худди ўша ерда эди. Ҳозир ўша воқеани Марҳаматга айтмоқчи бўлди. Бироқ, айтмади. Кўриб турибди. Қилган гуноҳлари эвазига шундоқ ҳам жазосини олибди.

— Мендан нима истайсан? — сўради у гапни қисқароқ қилиш ниятида. — Бирор илтимосинг бормиди?

Марҳамат Матназарга тикилиб қаради.

— Сиз… Мени ёмон кўрасизми?

— Нима, яхши кўрайми?

— Ахир, сиз билан бегона эмасмиз!

— Йўқ, бегонамиз. Энди ортиқ мени безовта қилма! Тирикчилигингни қил!

— М-мен қийналиб кетдим.

— Нимадан қийналдинг? Пулданми?

— Сиз… Тушунмайсиз. Барибир тушунмайсиз, — Марҳамат шу гапларни айтиб кескин орқасига бурилди-да, югурганича ташқарига чиқиб кетди.

 

* * *

 

— Писмиқ, ҳой Писмиқ! — Марҳамат чиқиб кетиши билан қичқирди Матназар эгнига шоша-пиша кўйлагини илиб.

— Ҳа, ака, нима гап? — ичкарида кўз очиб-юмгунча Писмиқ ҳозир бўлди.

— Юр, ҳозир келиб кетган аёлнинг орқасидан кузатиб борамиз! Кўнглим ғаш. Бу аёлда бир гап борга ўхшаяпти.

— Машинани юрғазайми?

— Ҳа, Саримсоқниям чақир, уччаламиз борамиз!

— Ака, у аёл «Жигули»да келганди, — деди Сарибой дераза ойнасидан бошини ичкарига суқиб. — Ҳозиргина жўнаб кетишди.

— Ҳайдовчисини танимадингми?

— Йўқ, кўринишидан бу ерликка ўхшамади.

— Бўпти, сен уйдан қимирлама! Биз тез қайтамиз.

Машина елдек учиб кетди. Тахминан ўн чақиримлар йўл босишгач, Сарибой таърифлаган машина кўринди.

— Ана шу машина, — деди Матназар. — Кўрдиларингми, ичкарида фақат ўша аёл ўтирибди.

— Ким ўзи бу аёл? — сўради Писмиқ. — Нима мақсадда кепти?

— У аёл билан ўртамизда ҳисоб-китобларимиз бор. Ҳозир гап бундаяммас. Биз унинг орқасидан кузатиб бораверамиз. Қани, қаерда туради, ким билан туради, нима иш қилади, билиб оламиз.

Шу кўйи «Жигули» билан орқама-орқа бораверишди. Қишлоқлар ортда қолди. Бошқа вилоят ҳудудига кириб боришди. Ниҳоят улар кузатиб келаётган машина биринчи қишлоқ кўчаси томон бурилди.

— Секинроқ ҳайда! — тинимсиз Писмиққа эслатиб борарди Матназар. — Сезиб қолишмасин. Ана, биринчи дарвозада тўхташди. Тўхтат машинани!

Писмиқ машинани йўл четига тўхтатди. Матназар эса ҳамон Марҳаматнинг ҳаракатларини кузатиш билан банд эди.

Аввал у, кетидан ҳайдовчи тушиб, ичкарига кириб кетишгач, Матназар қайтадан машинани юрғазишга буюрди. Улар секин юриб келиб, ўша ҳовли рўпарасида тўхташди-да, олдинма-кетин остона ҳатлаб ичкарига қадам қўйишди. Ҳовли анчайин кўримсиз, тор эди. Чапда иккита хона, ўнгда ҳам иккита. Лекин фақат чапдаги хоналардан биригина очиқ турибди. Матназар эҳтиёткорлик билан хона ичига разм солди. Чамаси, бу ерда яна қандайдир қизлар борга ўхшаб туюлди.

— Қани, кирайлик-чи! — шерикларига қўли билан ишора қилди Матназар. — Менимча, зўр ерга кеп қолдик!

Уччови ҳам дабдурустдан хона ичига кириб боришганда, даҳшатли манзара намоён эди. Тўрда ҳайдовчи бегона бир қизни қучоқлаб ўтирар, чапдаги темир каравотда эса Мардон Марҳаматни тиззасига ўтқазиб олганча эркалаш билан овора эди. Уни кўриб Матназарнинг эсхонаси чиқиб кетаёзди. Бир муддат каловланиб нима қилишни билмай тош қотиб қолди. Бу орада Марҳамат шошиб Мардоннинг тиззасидан турди-да, бурчакка қисилди. Мардон эса на туришни, на гапиришни билар, ўтирган ерида тош қотганди.

— Биз бевақт кеп қолдик, шекилли? — Мардондан кўз узмай сўз қотди Матназар. — Маишатнинг белига тепдик-а? Нега жим бўп қолдиларинг? Давом эттиравер маишатингни! Биз томоша қиламиз!

Шу тобда Мардон беихтиёр ўрнидан турди-да, орқага тисланиб бориб қўлига дераза токчасидаги ёғ босган капгирни олди.

— Агар яқинлашсангиз, ўлдираман!

— Нима? Ўлдирасан? Вой, кўрнамак-ей! Қайси гуноҳим учун? Саримсоқ, ушлаб қўл-оёғини боғла!

Саримсоқ бир зарб билан Мардонни ерга қулатди-да, айтилганидек, қўл-оёғини боғлаб Матназарнинг оёқлари остига судраб келди.

— Хўш, ука, бу ерда нима қиляпсан?

— Мен Марҳаматни севаман! — ётган ерида хириллади Мардон. — Унга тегишга ҳаққинг йўқ! Севаман?

Матназар тўсатдан хохолаб кулиб юборди.

— Вей, бу аёлнинг кимлигини биласанми? Кимларнинг қўйнига кирган, хабаринг борми?

— Ишинг бўлмасин! Аввал ўзингга боқ!

— Вой, ифлос, — Матназар энгашиб Мардоннинг томоғини чангаллади. — Дўконни ўмариб кетганинг, Ботир дўкондорга мени сотганинг етмай, энди хиёнат ҳам қилиб юрибсанми? Демак, қўйнимда илон сақлаган эканман-да! Йўқ, сендайларга шафқат йўқ. Аввал индамагандим. Энди кечириб бўпман! Қани, Писмиқ, Саримсоқ, ҳаммаларини машинага ортинглар! Уйда гаплашамиз!

— Бормасак-чи! — кутилмаганда ҳайдовчи чўнтагидан пичоқ чиқариб Матназарга ўқталди. — Жа ўзингга эрк бераверма, хунаса!

— Нима? Хунаса дегандай бўлдингми? — Матназар қўйнидан яшин тезлигида тўппонча чиқарди-да, ҳайдовчининг оёғига қараб ўқ узди.

— Иҳ-ҳ! Единг-ку! — Ҳайдовчи полга чалқанча қулаб типирчилай бошлади. Оёғидан отилиб чиққан қон аъзойи баданига чапланиб кетди. Тўппончага овоз пасайтиргич ўрнатилгани сабабли ташқарига эшитилмасди. Ана шу ҳаракатгина барчаларининг попугини пасайтирди шекилли, қанча қийнаб судрашмасин, «ғиқ» деган товуш чиқара олишмади.

 

* * *

 

— Хўш, буларни нима қиламиз? — барчаларини уй ичкарисига олиб кириб, дарвозани маҳкамлаб келгач сўради Писмиқ.

— Анови эркак билан қизни… Эсингдами, икки пайкал наридан анҳор оқиб ўтган. Жуда овлоқ ер?

— Ҳа, биламан.

— Ўша ерга обориб тинчитларинг! Лекин билиб қўй, бирорта хитланиб юрмасин! Тинчитгандан кейин анҳорга ирғитиб юбораверинглар! Қолганларини ўзимга қўйиб бер!

Писмиқ эркак ва қизни машина юкхонасига ортиб ҳовлидан чиқиб кетгач, Матназар омборхонага кириб, чироғини ёқди. Мардон ўзича типирчилаб қўл-оёғи боғланган арқонни узишга уринар, Марҳамат бўлса, индамайгина шифтга термилганича сукут сақларди.

— Ҳа, ўйнашлар, — икковини ҳам кетма-кет оёғи билан туртди Матназар. — Қара, ўйнашишга жуда қулай жой бу ер. Ҳеч ким халал бермайди. Чироқни ўчирсанг кифоя. Хўш, арқонларни бўшатайми, менинг олдимда бир ўйнашасизларми? Ажабмас, менам сизлардан қандай ўйнашишни ўрганиб олсам-а?

Ҳеч қайсисидан садо чиқмагач, Матназар укасини куч билан тепди.

— Нега индамайсан? Балки, ҳали Ҳамиданинг ҳам қўйнига кириб чиққандирсан-а? Гапир! — У Мардоннинг кўзларидан ёш сизиб чиқаётганини кўриб баттар тутоқди: — Ҳа-а, ўпкалари тўлиб кетдими? Ё виждонлари қийналяптими? Вей, ҳали она сутинг оғзингдан кетгани йўқ-ку! Ким сенга бу ишларни ўргатди ўзи?

— Кечиринг, ака! — эшитилар-эшитилмас шивирлади Мардон. — Аҳмоқлик қип қўйдим. Ботир амакининг гапига учиб қўйдим.

— Кимнинг гапига? У сенга нима деди?

— Акангни чув туширсанг, катта пул бераман, деганди.

— Нима? Қаёқдаги сассиқ пулларни деб менга хиёнат қилдингми? Сўрасанг менам берардим ўша пулни. Демак, ким пул берса, ўшанинг ноғорасига ўйнайвераркансан-да-а?

— Кечиринг, бошқа қилмайман! Сизнинг йўриғингиздан чиқмайман!

— Йўқ, сен кечирадиган иш қилмадинг, ука! Майли, иккаланггаям тегмайман. Тўрт томонинг қибла. Ана шуни кечирганим деб ҳисоблайвер! Аммо яна икковингни бирга кўрсам, мендан ўпкалаб юрма! Феълимни биласанлар!

— Хўп, айтганингизни қиламан!

Жигарчилик экан. Матназар укасига тиғ кўтара олмади. Марҳаматга эса… Унга ачинарди. Боласидан жудо бўлгани, бузуқлик йўлига кириб расвои олам бўлгани учун ҳам ачинар, уни деб қўлларини қонга бўяшни истамасди. Юраги қанчалар ўртанмасин, қанчалар нафрат, алам ўтида ёнмасин, уларни озод қилишга мажбур бўлди.

 

 

* * *

 

Кечга бориб Матназар анча толиқди. Руҳан чарчади. Шу тунда қимор тайин қилиб қўйган. Буни ҳам унутиб қабристон томон йўл олди. Ана, ўша таниш қабр. Устидан бир туп атиргул ўсиб чиқибди.

— «Ё буни кимдир экиб кетганмикан, — ўйлади у атиргулни кафтлари билан силаб, — Йў-ўқ, яқиндагина келиб кетдим. Қабр усти бўм-бўш эди. Уруғи тушган бўлса керак. Қизиқ, куздаям атиргул кўкараверса».

Шу пайт Марҳаматнинг гаплари эсига тушиб кетди. «Ўғлимниям энангизнинг ёнларига дафн қилганман». Шошиб орқасига ўгирилди. Ё алҳазар! Ўша илон-ку! Не кўз билан кўрсинки, илгариги қабр қаршисида ўша илон турибди. Бўйнини яна тик тутиб олибди. Бу гал Матназар унчалик чўчимади. Қўли билан илонни ўзига чорлади. Илон секин сирғалиб келиб худди олдинги сафардаги каби Матназарнинг оёқлари устига бошини қўйди-да, бирпас суйкалиб тургач, қайтадан жойига бориб туриб олди.

«Бу ерда бир гап бор, — кўнглидан ўтказди Матназар. — Бу илон нега қабр олдига туриб олди? Нимага менга ташланиш ўрнига оёқларимга суйкаляпти? Маъниси нима? Буни суриштириб кўриш лозим…»

У тиловат қилиб юзларига фотиҳа тортгач, қабристон қоровулининг ҳужрасига борди. Ҳужра қабристоннинг катта йўлга яқинроқ ерида эди. Кичкинагина хона. Қоровул ўзи таниган Мўйдин бобо. Ёши етмишга борган. Бир умр бола-чақа қилмай ўтган. Ёз ойларида қабристонга келган зиёратчилардан садақа сўраб кунини кўради.

— Ҳорманг, бобо! — ичкарига кириб қарияга қўл чўзди Матназар.

— Ие, Матназармисан? Қоронғида нима қилиб юрибсан, болам?

— Энамнинг бошига келгандим. Кириб сиздан ҳол сўраб ўтай дедим, бобо!

— Яхши қипсан. Ўзим ҳам зерики-иб ўтиргандим. Қани, ўтир-чи, нима гаплар дунёда?!

— Нима гаплигини билмадим-у, аммо бир жумбоққа тушунолмай турибман-да! Энамнинг қабри ёнига бир болакай кўмилган экан.

— Ҳа. Тўхта, у аёлга сени уйланган дейишганди. Тўғрими?

— Шунақа десаям бўлади. Тақдир, бобо! Беш-ўн кун яшадик. Расво аёл экан.

— Ана энди ўзингга келдинг! — соқолини тутамлаган кўйи Матназарга қаттиқроқ тикилди Мўйдин бобо. — Донғи кетган бузуқ экан. Менам кейин эшитдим. Хўш, нима муаммо?

— Биласизми, ўтган гал келганимда, ўша боланинг қабри тепасида бир илон турган экан. Аввалига қўрқдим. Биласиз-ку, ранги совуқ! Қотиб турсам, ҳалиги илон секи-ин судралиб келди-да, оёқларимга суйкалиб-суйкалиб туриб кейин яна жойига қайтиб кетди. Бугун келсам, яна ўша аҳвол. Маънисини тушунолмадим, бобо.

Мўйдин бобо бир муддат сукут сақлаб тургач, сўз бошлади:

— Биласанми, ўша болакай бузуқ аёлнинг фарзанди. Онаси кўп эркакларнинг шўрини қуритган. Илонни Худо болакайнинг қабрига юбориб қўйибди. Ахир, билиб бўладими, қайсидир бир жабр кўрган эркак келиб қабрни бузса, марҳумни безовта қилса. Чунки, бола бегуноҳ-да!

— Унда нега келиб оёқларимга суйкалди?

— Сенам у аёл билан яшагансан, жабр кўргансан. Шунинг учун илон сенга хушомад қилган. Қабрни бузманг деган маънода.

— Ҳа-а, гап бу ёқда денг? Мен бўлсам, ўша кундан бери ўйланиб юрибман. Бўпти, бобо, раҳмат, мен борай энди!

— Ие, чой-пой ичмайсанми? Ўтирардик гурунглашиб.

— Бошқа сафар. Қиладиган ишларим кўп.

Матназар қайтишда яқинроқ йўлдан кетишга қарор қилди. Уйи ёнидан ўтса, Мардоннинг ўша ердалигини билиб тағин асабийлашиб юришни истамади. Қиморхонага етиб келганда, дарвоза олдида Бек аканинг машинаси турарди. Юраги ғаш тортиб ҳовлига кирди. Бек ака негадир ҳовлида тик турганча, Саримсоққа нималарнидир уқтирарди. Матназарни кўриб, ўзи унга пешвоз чиқди.

— Бандалик, ука, бандалик!

— Нима? Нега унақа деяпсиз? — ҳайрон бўлди Матназар Бек акага қўл чўзаркан.

— Бардам бўл! Қизингни Марҳамат бўғизлаб кетибди.

— Нима? Қ-қанақасига? Нега?

— Ўч олмоқчи бўлган-да, мегажин! Фақат… Сен ўзингни бос, ука! Биз уни, албатта, қидириб топамиз. Ўзингни бос!

Матназарнинг қулоғига гап кирмасди. Юраги безовта уриб, пешанасидан совуқ тер қуйилиб чиққандек бўлди. Бирпас каловланиб турди-да, Бек аканинг ҳай-ҳайлашига қарамай жон ҳолатда ҳовлида турган машинани ўт олдириб, қишлоқ томон учириб кетди.

 

* * *

 

Бек аканинг ҳашаматли ҳовлиси. Ҳар бир бадавлат одамнинг уйида бўлгани каби бу ҳовлининг ҳам айлана атрофи соқчилар томонидан қўриқланарди.

Дарвозадан ичкарига қадам қўйган кишининг кўзи, энг аввало, ойнаванд уйнинг олд томони, ўртадаги ҳовузга тақаб қўйилган катта бир қафасга тушади. Бек ака бу қафасда иккита тўти асрайди. Бўш қолган пайтларида ана шу тўтилар билан тиллашиб вақт ўтказади…

— Бек ака, бир аёл боядан бери ҳол-жонимизга қўймаяпти! — дарвозада турган соқчи йигитлардан бири эндигина ичкаридан чиқиб қафасга яқинлашган Бек аканинг қаршисига келиб таъзим қилди.

— Ким экан у? Сўрамадингми?

— Сўрадим. Лекин кимлигини айтмаяпти. Аканинг ўзларига айтаман, деяпти.

— Қизиқ бўлди-ку! Қани, бу ёққа бошлаб кир-чи!

Соқчи югурганча ортига қайтиб, бироздан сўнг аёлни ичкарига олиб кирди.

Бек ака унга зимдан разм солди.

Кўринишидан содда аёлга ўхшамайди. Кўзлари чақнаб турибди. Демак, кўча кўриб қўйган. Буни қомати ҳам кўрсатиб турибди…

«Қаерда кўрганман бу аёлни, — ўйлади Бек ака бош қашиб. — Ким ўзи бу? Нега менинг олдимга келди? Агар қачонлардир бирга бўлганларимдан бири чиқса, дарров танирдим… Йўқ, бунисини таний олмадим…»

— Келинг, синглим, — дея бошини кўтарди Бек ака қаршисидаги бегона аёлни бошдан оёқ яна бир карра кузатиб чиқаркан. — Хўш, хизмат?

— Мени танимадингиз-а?

Бу савол Бек акани янада ҳушёр торттирди.

— Йўқ, афсуски, таниёлмай турибман.

— Мен… Хизматингизда юрган… Матназарнинг…

— Э, бўлди! — кутилмаганда аёлнинг сўзини бўлди Бек ака. — Сиз Матназарнинг иккинчи хотини бўлиб ҳам юргансиз, тўғрими?

— Ҳ-ҳа.

— Исмингиз мабодо Марҳамат эмасми?

— Шундай.

Бек ака унинг бамайлихотир жавоб бераётганини кўриб бирдан тутақиб кетди:

— Сен нега тап тортмасдан менинг ҳовлимга келдинг? Шунча ишни қилиб қўйиб, кириб келасан?! Ҳамма ерда сени милиса излаб юрган бўлса! Ё ўзим берворайми?

Марҳамат бошини эгганча кўз ёшларини артиб оҳиста пичирлади.

— Мен тавба қилиб келдим, Бек ака!

— Вей, ўзинг кимсан-у, тавбанг нима бўларди? Бегуноҳ бир қизчада нима ўчинг бор эди? Тўхта, наҳотки, ҳалигача сени милиса ушламаган бўлса?

— Йўқ. Менга барибир. Ушласа ушлайверсин! Аммо олдин сизга бир гапни айтиб қўймоқчиман.

— Менга қара, сенга ўхшаганларнинг сафсатасини тинглаб ўтиришга сира тобим йўқ. Ундан кўра, обрўйинг борида бу ердан жўнаб қол! Агар кайфиятим бузилса, сени хафа қилиб қўйишим мумкин. Қани, тез чиқ!

— Жон ака, гапимни эшитинг! Бир оғиз гап айтаман холос…

— Уф-ф! Қанақанги сурбет хотин бу-а?! Айт тез!

— Илтимос, Матназар акага айтиб қўйсангиз, мен укаси Мардонга турмушга чиқдим!

— Нима? Сен-а? Ахир, акасига хотин бўлиб… Ё, алҳазар! Вей, сен ўзи соғмисан? Ё бир қайновинг камми? Яна бу гапни менга айтганингни-чи!.. Хушвақт!

Бек аканинг қичқириғини эшитган дарвозадаги соқчилардан бири югуриб ҳовлига кирди.

— Лаббай, Бек ака!..

— Манови хотинни кузатиб қўйинглар! Тезроқ!

— Шунчаки кузатиб қўяйликми ё?

— Ҳа, катта йўлгача олиб чиқиб қўй!

— Хўп бўлади!

Хушвақт тушунди. Катта йўл дегани шаҳардан анча чеккада. Овлоқ, атрофи жийдазорлардан иборат бир жой. У ерга гуноҳкорларнигина олиб боришади.

Шунинг учун ҳеч гап бўлмагандай Марҳаматнинг қўлтиғидан олиб ташқарига бошлади.

 

* * *

 

Одам ўлдириб ўрганган кимсалар қўрқувни ҳис қилишмайди. Юраклари ваҳимага тушмайди. Бир туки сесканмайди.

Бек ака Марҳаматни «кузатиб» юборгач, музлаткичдан ароқ олиб эндигина пиёлани тўлдириб қўйгандики, дарвозада қолган иккинчи соқчи ҳовлига чопиб кирди.

— Яна нима гап? — ўтирган ерида сўради Бек ака.

— Ҳозиргина қишлоқдан қўнғироқ қилишди, — деди соқчи.

— Қайси қишлоқдан?

— Матназарнинг қишлоғидан.

— Нима бўпти?

— Матназар қамоқдан қочганмиш.

— Нима?! Қачон? — Бек ака бу хабарни кутмаганиданми, қўлидаги ароқ тўла пиёлани бир четга қўйди-да, ўрнидан турди.

— Қачон қочибди?

— Ўтган куни. Ҳозир… сизни ўлдириш пайида юрганмиш.

— Ўлдириш пайида? Нега?

— Билмадим. Менга шундай деб айтишди. Шаҳарда эмиш ўзи ҳозир.

— Шунақа дегин?.. — Бек ака бир муддат ўйланиб турди-да, соқчига юзланди. — Тезда керакли одамларга қўнғироқ қил! Шаҳарни титкилаб бўлсаям ўша ярамасни топишсин-да, қайтадан турмага тиқишсин! Тез бўл! Вақт кетяпти…

Соқчи буйруқни эшитгани ҳамоно югурганича ташқарига чиқиб кетди…

(давоми бор)

Олимжон ҲАЙИТ