Қабр кўриниб турган баландлик!..
Аудиторияда қабр сукунати ҳукм сурарди. Профессор Сардор Аъламовичнинг кўзлари иккита совуқ скальпелдек талабалар устида кезар, ниҳоят улар тўртинчи қаторда ўтирган жаҳли тез, мағрур Азизнинг елкасига санчилди.
— Қани, қаҳрамон, минбарга марҳамат, — деди профессор паст ва хириллаш овозда. — Ўтган сафарги маъруза: «Давлат бошқаруви ва ахлоқ». Сўз сизга.
Азиз минбарга чиқиб, худди трибунадан халққа хитоб қилаётгандек ишонч билан гапира бошлади. Сўзлари равон, овози жарангдор эди. У ўзини келажакнинг буюк раҳбаридек ҳис қиларди.
Бироқ Профессор уни тўхтатди. — Тўхтанг. Бу ер жуда паст, овозингиз ер ҳидига қоришиб қоляпти. Стол устига чиқинг!
Талабалар орасидан пичир-пичир ўтди. Азиз бир лаҳза иккиланди, лекин мағрурлиги йўл бермади. У эски, силлиқ лакланган стол устига сакраб чиқди. Энди у пастдагиларга тепадан қарарди. Нутқини давом эттирди, аммо энди овозида салбий титроқ пайдо бўлди. Оёғи остидаги стол бир оз қимирларди.
— Бу ҳам кам, — деди профессор заҳарханда билан. У бурчакдаги уч оёқли, анча омонат табуреткани кўтариб келиб, столнинг қоқ марказига қўйди. — Юқорироққа! Чўққига чиқинг! Ҳақиқий раҳбар булутлар орасида гапириши керак.
Азизнинг кафтлари терлади. У стол устидаги чайқалиб турган табуреткага чиқди. Энди у шифтга тегай-тегай деб турарди. Пастдаги курсдошларининг юзлари кичрайиб қолгандек туюлди. Оёқлари остида нақ 2 метрлик бўшлиқ ва қаттиқ пол. Ҳар бир нафаси омонат табуреткани тебратарди.
— Гапиринг… — деди Профессор пастдан унга тикилиб.
Азиз оғиз жуфтлади, лекин миясига фақат бир фикр урилди: «Йиқилсам, бўйним синади». — Давлат… бу… ҳа, демак… — у дудуқлана бошлади. — Бошқарув дегани… у ерда одамлар бор… яъни, тизим… тизимнинг… эҳтиёт бўлиш керак… пастга қарамаслик керак…
Унинг нутқи мантиқсиз сўзлар тўпламига айланди. У «ахлоқ» ҳақида эмас, балки мувозанатни сақлаш учун қўлларини ҳавода бетартиб силкитиб, нимадир деб валдирарди. Унинг кўзларида қўрқув ва аҳмоқона бир ифода қотган, юзи эса қизариб кетганди. Аввалги мағрур ритордан асар ҳам қолмаган — у шунчаки йиқилишдан қўрқаётган бир масхарабозга ўхшарди.
— Етар! Тушинг, — деди Профессор кескин.
Азиз ерга тушганда оёқлари қалтирар, кўйлаги тердан ҳўл бўлиб кетганди. У шарманда бўлганини ҳис қилиб, бошини эгди. Профессор аудиторияга юзланди:
— Кўрдингизми? — унинг овози энди гулдираб чиқди. — Инсон юқорига кўтарилгани сайин, унинг мияси олий мақсадларни, мантиқни ва ҳақиқатни унутади. Бутун диққат-эътибор фақат бир нарсага — шу баландликдан тушиб кетмасликка қаратилади.
Профессор Азизнинг елкасига қўлини қўйди: — Ўзини бошқалардан юқори қўйган ҳар қандай кимсанинг нутқи ва амали вақт ўтиши билан сафсатага айланади. Чунки у энди халқни ёки ҳақиқатни эмас, фақат ўз курсисини (мувозанатини) ўйлайди. Чўққидаги одам энг сафсатачи ва энг қўрқоқ одам бўлиши мумкин, чунки унинг йиқиладиган масофаси жуда катта…
Аудиторияда оғир, қўрқинчли бир сукунат чўкди. Ҳамма ўзининг «баландлиги» ҳақида ўйлаб қолганди.
