Эрон уруши Филиппин ва Бангладешни ҳам «уриб кетди»: Глобал ёқилғи инқирози бошланди.
Қатардан етказиб бериш тўхтаганидан сўнг Европа ва Осиёда газ нархи икки баравар оширди.
Яқин Шарқдаги уруш ва Эрон томонидан Ормуз бўғозининг блокланиши дунё энергия бозорини инқироз гирдобига тобора қаттиқроқ тортмоқда. Қатардан етказиб бериш тўхтаганидан сўнг Европа ва Осиёда газ нархи икки баравар кўтарилди.
Brent маркали нефть нархи охирги уч ҳафта ичида 40% дан кўпроққа сакради. Ҳарбий эскалация оқибатларини қайси давлатлар ҳаммадан кўпроқ ҳис қилди ва бу жаҳон иқтисодиёти учун нима билан якунланиши мумкин — РЕН ТВ сюжетида.
Эрондаги уруш туфайли юзага келган энергетика инқирози секин, аммо муқаррар равишда бутун ер юзини қамраб олмоқда. Ҳатто дунёнинг нариги чеккасидаги Филиппинда ҳам фавқулодда энергетика ҳолати жорий этилди. Бангладешда ёқилғи учун узун навбатлар юзага келган, Ҳиндистондаги ёқилғи қуйиш шохобчалари эса бензинга бўлган талаб туфайли жанг майдонига айланиб қолган.
Авиакомпанияларга айниқса қийин бўлди. Вьетнамнинг бош миллий ташувчиси ички рейслар сонини кескин қисқартирди. Авиация керосини нархи икки баравар ошди, бунинг устига у танқис бўлиб қолган.
Газ билан боғлиқ вазият бундан ҳам ёмон. Жаҳонда суюлтирилган табиий газ (СТГ/СПГ) экспорти охирги олти ой ичидаги минимал даражага тушди. Фақат март ойи бошидан бери етказиб бериш 20% га камайди — бу 2025 йил сентябридан бери энг ёмон кўрсаткичдир.
Вазият яхшиланиши учун ҳеч қандай асос йўқ. Дунёдаги энг йирик СТГ ишлаб чиқарувчиси бўлган Қатар чуқур инқироз ичида. Ҳатто маҳаллий энергетика гиганти Qatar Energy компанияси чорасизликдан «форс-мажор» эълон қилди — бу жаҳон энергетикасида нодир ҳодиса.
«Qatar Energy компанияси СТГ етказиб бериш бўйича узоқ муддатли шартномалар, жумладан Италия, Бельгия, Жанубий Корея ва Хитойдаги мижозлар учун форс-мажор ҳолатини эълон қилди. Форс-мажор томонни кутилмаган ҳодисалар туфайли ўз мажбуриятларидан озод қилиш имконини беради», — деб хабар берди Al Jazeera.
Компаниянинг таъкидлашича, Эрон ҳужумлари Қатар ишлаб чиқариш қувватларининг 17% ини йўқ қилган. Биргина «Рас-Лаффан» саноат мажмуаси дунёдаги СТГ етказиб беришнинг 20% ини таъминлар эди, бу бозорга улкан таъсир кўрсатмоқда. Экспертларнинг фикрича, уни қайта тиклаш учун беш йилгача вақт кетади, ваҳоланки уруш ҳали тугагани ҳам йўқ.
Қатар гази йўқлигидан энг кўп Ғарбий Европа ва Осиёнинг бир қисми зарар кўради. Масалан, минтақадан газининг 90% дан кўпроғини оладиган Покистон. Европа давлатлари Ормуз бўғозидаги кема қатновига у қадар боғлиқ бўлмагани учун газ инқирозидан бироз камроқ жабр кўришади.
Европада оддий аҳоли нархлар ошишини аллақачон ҳис қилди. Коммунал тўловлар ҳар ой ўсмоқда, бензин қимматлашяпти. Словенияда, масалан, бир мартада 50 литрдан ортиқ бензин сотиб олиш тақиқланди. Энди Европада «ёқилғи туризми» авж олмоқда: ҳайдовчилар бошқа давлатларда ҳам тақиқ қўйилмасидан олдин бензин захира қилишга улгуришга ҳаракат қилишяпти.
Бу вазиятда ҳатто қатъиятли Еврокомиссия раҳбари Урсула фон дер Ляйен ҳам ортга чекинмоқда. Европа Иттифоқи Россия нефтига тўлиқ тақиқ қўйиш режасини муҳокама қилишни кейинга қолдирди. Россия газига тақиқ қўйиш ҳам баҳсли масалалар қаторига ўтди.
Дунё азоб чекаётган ва янги энергетика воқелигига тайёргарлик кўраётган бир пайтда, биржалар ва IT мутахассислари бу вазиятдан пул ишлаб олишмоқда. АҚШда дунёдаги биринчи доимий янгиланиб турадиган нефть нархлари индекси яратилгани тантанали равишда эълон қилинди. Барча глобал ўйинчилар учун бу соҳадаги долзарб маълумот ҳозирда олтинга тенг.
