Эронда бир соатлик никоҳлар қандай қилиб қонуний қилинган? Иффатни сақлаш йўли?..
Вақтинчалик никоҳ ёки форсча «сиғэ» — бу маълум бир муддатга тузиладиган никоҳ шартномасидир. Унинг муддати бир неча дақиқадан бошлаб 99 йилгача белгиланиши мумкин. Доимий никоҳдан фарқи шундаки, белгиланган вақт тугагач, никоҳ ўз-ўзидан бекор бўлади, яъни расмий талоқ талаб этилмайди. Вақтинчалик никоҳ ғояси Эрон учун янгилик эмас. Унинг илдизлари исломгача бўлган зардуштийлик даврига бориб тақалади.
Дунёдаги аксарият сунний мусулмон мамлакатларида вақтинчалик никоҳ «ҳаром» деб ҳисобланади ва тақиқланган. Бироқ шиалик йўналишида (Эронда айнан шу мазҳаб ҳукмрон) бу турдаги никоҳлар тўлақонли қонуний деб тан олинади. Қажарлар сулоласи даврида зодагон оилалар вояга етган ўғиллари учун улар иқтисодий мустақил бўлгунча вақтинчалик хотинлар топиб беришган. Деҳқонлар эса мавсумий ишлар вақтида вақтинчалик никоҳдан фойдаланишган.
1979 йилги Ислом инқилобидан сўнг, вақтинчалик никоҳ институти яна тўлиқ легаллаштирилди. Унинг асосий жиҳатлари қуйидагича:
- Ёш чегараси: Доимий никоҳдаги каби эркаклар 15, қизлар 13 ёшдан (отаси ёки судья розилиги билан) кириши мумкин.
- Фарзандлар ҳуқуқи: Вақтинчалик никоҳдан туғилган болалар қонуний ҳисобланади ва мерос ҳуқуқига эга бўлади.
- «Маҳр» тўлови: Эркак аёлга келишилган миқдорда ҳақ тўлаши шарт.
- Масъулият: Эркак вақтинчалик хотинини уй-жой ёки озиқ-овқат билан таъминлашга мажбур эмас. Шунингдек, эр-хотин бир-биридан мерос олмайди.
- «Идда» муддати: Аёл янги вақтинчалик никоҳга киришдан олдин камида 40 кун кутиши («идда» сақлаши) шарт.
Эрон ҳукумати буни «иффатни сақлаш йўли» деб тушунтиради. Уларнинг фикрича:
Бу жинсий эҳтиёжларни никоҳ доирасида қондиришга имкон беради. Молиявий қийинчилик туфайли доимий оила қура олмайдиган ёшлар учун «чиқиш йўли» ҳисобланади.
Ижтимоий ҳимояга муҳтож бева ёки камбағал аёллар учун иқтисодий кўмак манбаи бўлиши мумкин. Гарчи қонуний бўлса-да, Эрон жамиятида вақтинчалик никоҳга нисбатан муносабат кўпинча салбий. Кўпчилик буни яширинча амалга оширади. Танқидчилар «сиғэ»ни яширин фоҳишабозлик учун «тешик» ёки аёллар ҳуқуқларини камситиш деб билишади.
Мана шундай зиддиятлар замонавий Эрон ҳаётининг ажралмас ва энг парадоксал қисми бўлиб қолмоқда.
