«Кариб денгизи қароқчилари» фильми орқали таниш бўлган капитан Жек Читтак мусулмон бўлганми? Нега Голливуд Жек Читтак образини яратганда мусулмонларга оид тарихий фактларни яширган?

Кўпчиликка «Кариб денгизи қароқчилари» фильми орқали таниш бўлган капитан Жек Читтак образи шунчаки бадиий тўқима эмас. Тарихий манбаларга кўра, ушбу персонажнинг асосий прототипи XVI аср охири ва XVII аср бошида яшаган машҳур инглиз денгизчиси Жек Уорд (Jack Ward) ҳисобланади. У тарихда нафақат ўз маҳорати, балки ҳаётининг кескин бурилиши — Ислом динини қабул қилиши билан ҳам из қолдирган.

Жек Уорд инглиз қироллиги флотида хизмат қилган, бироқ кейинчалик тизимдаги адолатсизликлар сабабли ўз жамоаси билан қочиб, эркин денгизчига (қароқчига) айланган. Унинг лақаби «Sparrow» (Читтак/Чучуқ) бўлган, чунки у қушларни жуда яхши кўрган ва Тунисда яшаган даврида маҳаллий аҳоли уни шу ном билан атаган.

Уорд ўз даврининг энг қудратли империяларидан бири бўлган Усмонийлар халифалиги тасарруфидаги Тунисга келиб ўрнашади. 1610-йиллар атрофида у Ислом динини қабул қилади ва исмини Юсуф Раис деб ўзгартиради. У билан бирга унинг бутун жамоаси ҳам мусулмон бўлади.

Жек Уорд (Юсуф Раис) Тунисда ичкиликни ташлайди, маҳаллий урф-одатларга кўра кийина бошлайди ва Европа кемалари томонидан асирга олинган кўплаб мусулмон ва яҳудийларни қутқаришда фаол иштирок этади. Унинг образидаги ўзига хос салла ва экзотик услуб фильмдаги Жек Читтак костюмлари учун илҳом манбаи бўлган.

Гарчи Голливуд Жек Читтак образини кўпроқ масхарабоз ва саргузаштталаб қилиб кўрсатган бўлса-да, унинг реал ҳаётдаги асоси — Юсуф Раис ўз даврининг сиёсий ва диний жараёнларида муҳим рол ўйнаган шахс бўлган. Унинг Исломни қабул қилиши ўша давр Европада катта шов-шувларга сабаб бўлган ва ҳатто у ҳақида пьесалар ёзилган.

Денгизчилар ва қароқчилар очиқ денгизда доимий равишда кучли қуёш нури остида бўлишган. Сув юзасидан қайтган қуёш нурлари кўзни қамаштириб, кўришни қийинлаштирган. Кўз остига суртилган қора ранг (сурма ёки куйган кўмир) қуёш нурларини ўзига ютади (абсорбция қилади). Бу ҳозирги кунда Америка футболи ўйинчиларининг кўз остига қора чизиқ тортиб олиши билан бир хил вазифани бажаради. Бу кўзни чақнашдан асраб, узоқни яхшироқ кўришга ёрдам берган. Кўз атрофининг қора бўлиши инсон нигоҳини янада ўткир, важоҳатли ва қўрқинчли кўрсатади. Бу жанг пайтида душманга психологик босим ўтказиш учун хизмат қилган. Жек Читтакнинг кўзидаги сурма — унинг Шарқ (мусулмон) маданиятига мансублигини ва денгизчиликдаги профессионал эҳтиёжларини ифодаловчи энг ёрқин деталдир. Жонни Депп ҳам ушбу образ устида ишлаганда, айнан кўчманчи туареглар ва Шарқ денгизчиларининг ташқи кўринишидан илҳомланганини бир неча бор таъкидлаган.

Жек Уорд 1604-йилда Тунисга келганида, маҳаллий ҳукмдор Усмон Дей уни қучоқ очиб кутиб олади. Сабаби, Уорд инглиз флотининг энг замонавий кема бошқариш ва тўп отиш технологияларини мукаммал биларди. У Тунисда маҳаллий аёлга уйланади ва шаҳар марказида ҳашаматли сарой қуради. Тарихий манбаларда айтилишича, у ҳар доим бошига катта салла ўраб, шарқона ипак либосларда юрган. Юсуф Раис Тунис флотига Шимолий Европада ишлатиладиган «флейт» типидаги кемаларни олиб киради. Бу кемалар эски турдаги галералардан кўра тезроқ ва кўпроқ қуролланган бўлиб, Ўрта ер денгизида Усмонийлар устунлигини мустаҳкамлайди. Жек Уорд (Юсуф Раис) бевосита Хайриддин Барбаросса билан учрашмаган (чунки Барбаросса 1546-йилда вафот этган), лекин у Барбаросса асос солган «Денгиз бўрилари» мактабининг давомчисига айланган.

Барбаросса Шимолий Африкани (Жазоир ва Тунис) Усмонийлар учун денгиз базасига айлантирган эди. Юсуф Раис айнан шу базалардан туриб Европа кемаларига қарши курашган. Юсуф Раис билан бир вақтда яна бир европалик денгизчи — голландиялик Симон де Дансер (кейинчалик Симон Раис) ҳам Исломни қабул қилган. Улар биргаликда Тунис ва Жазоир флотларини бирлаштириб, Ўрта ер денгизини «Мусулмонлар кўли»га айлантиришган. Голливуд Жек Читтак образини яратишда Юсуф Раиснинг нафақат ташқи кўринишини (салла, сурма, кийим), балки унинг «эркин руҳи»ни ҳам олган. Бироқ тарихдаги Юсуф Раис кинодаги Жекдан фарқли ўлароқ, ўта интизомли, диндор ва минтақа сиёсатига таъсир қила оладиган даражадаги кучли шахс бўлган.

Қизиқ факт: Юсуф Раис вафот этганида (1622-йилда, вабодан), уни Тунисдаги энг ҳурматли инсонлар қаторида дафн этишган.