Қон билан чизилган чегаралар!
Алихонтўра Соғуний асли қаерлик? У Хитойда туғилганми ёки Ўзбекистонда? Бу саволларнинг жавоби оддий: Соғуний 1885 йили Тўқмоқ шаҳрида (ҳозирги Қирғизистон) туғилган. Демак, унинг Ўзбекистонга келишини «қайтиш» деб аташ тарихан тўғрироқдир. Аммо унинг шахсияти ва Шарқий Туркистон (ШТ) тақдири билан боғлиқ воқеалар ҳар қандай тарихий детективдан қизиқроқ.
Геополитик тупик ва Сталиннинг режаси Иккинчи жаҳон уруши даврида Сталин учун Шарқий Туркистон Хитойга қарши стратегик «буфер» зона эди. Совет Иттифоқи ўзи қон кечиб, Германия билан урушаётган бир пайтда Соғуний бошчилигидаги қўзғолончиларга олтин, қурол ва техникани аямай етказиб турди. Мақсад битта эди — Шарқий Туркистонни СССР таркибига қўшиб олиш.
Нима учун режа амалга ошмади? Бу ерда иккита катта омил тўқнаш келди:
-
Чан Кай Шининг ультиматуми: Хитойнинг Гоминдан ҳукумати раҳбари Сталинга очиқдан-очиқ таҳдид қилди: «Агар ШТни ўзингга қўшиб олсанг, биз АҚШ ёрдамида Владивостокни босиб оламиз!» Сталин учун Тинч океанига чиқиш йўли бўлган Узоқ Шарқ, боши берк («тупик») ҳудуд бўлган ШТдан кўра муҳимроқ эди. Шу тариқа, икки ҳудуд геополитик савдога тикилди.
-
Соғунийнинг мафкуравий қатъияти: Соғуний Сталин кутган «қўғирчоқ» раҳбар бўлишни истамади. У СССР каби атеист давлат таркибига киришга кескин қарши чиқди ва мутлақо мустақил, исломий давлат қуриш ғоясида туриб олди. Бу эса Сталиннинг режаларини чиппага чиқарди.
Ўғирликми ёки эвакуация? Кўпчилик Соғунийни СССР махфий хизматлари ўғирлаб кетишган, деб ҳисоблайди. Аммо вазият чуқурроқ: ШТ мустақиллиги бой берилиши аниқ бўлгач, унинг Совет Ўзбекистонига олиб келиниши аслида уни муқаррар ўлимдан қутқариб қолиш эди. Агар у Хитойда қолганида, коммунист Мао Цзу Дун уни тирик қолдирмасди.
Тошкентдаги «уй қамоғи» ва илмий мерос Соғуний Тошкентда давлат назоратида яшади, лекин бу унга бебаҳо асарлар яратиш имконини берди. Унинг машҳур «Тарихи Муҳаммадия» асари айнан шу даврда, тинч ва хавфсиз шароитда ёзилган. СССР уни Хитой ва Ғарбга қарши сиёсий фронтда эҳтиётлаб сақлади.
Хулоса ўрнида Алихонтўра Соғуний — ўз эътиқоди йўлида сиёсий имкониятларни қурбон қилган шахс. Унинг «хатоси» — атеист империя билан ҳамкорликдан бош тортганида бўлса, жасорати — ўз халқининг маънавий мустақиллигини ҳамма нарсадан устун қўйганидадир. Бугун биз кўраётган «жабрдийда образи» эса кейинчалик совуқ уруш йилларида яратилган сиёсий афсоналарнинг бир қисмидир.
Муаллиф: Оллоёр Бегалиев
