2005 йил: Каримов АҚШни ҳақиқатан огоҳлантирганми? Қарши-Хонобод базаси атрофидаги кам гапириладиган геосиёсий драмма
2001 йилдан кейин Афғонистондаги операциялар учун АҚШ Ўзбекистондаги Қарши-Хонобод (K2) авиабазасидан фойдалана бошлади. Бу база АҚШ учун стратегик аҳамиятга эга эди: Афғонистонга энг яқин йирик логистик нуқталардан бири ҳисобланган.
Бир неча йил давомида америкалик ҳарбийлар бу ердан парвозлар, разведка ва таъминот операцияларини амалга оширди. Лекин 2005 йилда кутилмаган бурилиш юз берди.
2005 йил май ойида Андижон воқеалари содир бўлди. Шундан кейин Ғарб давлатлари, жумладан АҚШ, Тошкентдан халқаро текширув талаб қилди.
Бу талаб Ўзбекистон раҳбарияти томонидан ички ишларга аралашув сифатида қабул қилинди. Айни пайтда Тошкентдаги сиёсий муҳит кескин ўзгарди: ҳукумат Ғарб билан муносабатларни қайта кўриб чиқишни бошлади.
Каримовнинг огоҳлантиришлари
Турли дипломатик манбалар ва таҳлилчиларга кўра, 2005 йил баҳори-ёзида Ислом Каримов АҚШга бир неча бор норозилик сигналларини берган.
Ўзбекистон раҳбарияти АҚШ элчихонаси орқали Вашингтонга сиёсий босимни қабул қилмаслигини билдирган. Тошкентдаги айрим учрашувларда Каримов АҚШ вакилларига «Ўзбекистон суверенитети муҳокама мавзуси эмас»лигини очиқ айтгани ҳақида дипломатик манбалар ёзган.
Ўша даврдаги айрим таҳлилчилар Каримов Ғарбнинг танқидларини «режимни ўзгартириш сценарийси» сифатида қабул қилганини таъкидлайди.
Айрим манбаларга кўра, Тошкент Вашингтонга:
«Агар босим давом этса, ҳарбий ҳамкорлик қайта кўриб чиқилади» деган мазмунда сигнал берган. Бу амалда К2 базаси тақдирига ишора эди.
Кутилмаган қарор: 180 кун
2005 йил 29 июль куни Ўзбекистон АҚШга расмий нота юборди. Унда Қарши-Хонобод авиабазасини 180 кун ичида бўшатиш талаб қилинди. Бу қарор Вашингтон учун кутилмаган бўлди. Чунки Афғонистон операциялари ҳали ҳам қизғин босқичда эди. Бир неча ой ичида америкалик ҳарбийлар базани тарк этди. 2005 йил кузига келиб АҚШ Марказий Осиёдаги энг муҳим логистик нуқталаридан бирини йўқотди.
Нега АҚШ қаршилик қилмади?
Бир қарашда бу савол туғилади: нега супердержава бўлган АҚШ бу қарорга қарши турмади?
Бунинг бир нечта сабаблари бор.
▪️Ҳуқуқий омил
База Ўзбекистон ҳудудида жойлашган эди. Тошкент келишувни бекор қилганидан кейин АҚШда қолиш учун ҳуқуқий асос йўқ эди.
▪️Геосиёсий фон
2005 йилда Шанхай Ҳамкорлик Ташкилоти саммитида Марказий Осиёдан АҚШ ҳарбийларининг вақтинчалик миссияси муддатини белгилаш ҳақида баёнот берилди.
Бу Россия ва Хитойнинг минтақадаги таъсири кучайганини кўрсатди.
▪️Альтернатив базалар
АҚШ Афғонистон операциялари учун Қирғизистондаги Манас авиабазасидан фойдаланишни давом эттирди.
2005 йилдаги дипломатик муҳит жуда таранг бўлган.
Айрим дипломатик манбаларга кўра:
— Тошкентда АҚШ билан ҳарбий ҳамкорликни қисқартириш ҳақида махфий муҳокамалар Андижондан анча олдин бошланган.
— Россия ва Хитой Марказий Осиёда АҚШ ҳарбий инфратузилмасини чеклашни қўллаб-қувватлаган.
— Айрим таҳлилчилар Каримов Ғарб босими кучайишини олдиндан ҳис қилиб, геосиёсий манёвр қилганини таъкидлайди. Бошқача айтганда, К2 базасининг ёпилиши фақат бир воқеа эмас, балки катта геосиёсий ҳисоб-китоб натижаси эди.
2001–2005 йиллар: Ўзбекистон ва АҚШ стратегик ҳамкорлиги.
Аср аввалида Ўзбекистон ва АҚШ муносабатлари стратегик даражага кўтарилди ва кенг кўламли ҳарбий ва сиёсий ҳамкорлик ривожлана бошлади.
2001 йил 11 сентябр воқеалари фонда ҳар икки томон учун умумий манфаатлар пайдо бўлди.
Америка ҳарбий хизматчилари Ўзбекистонда 4 йил фаолият юритди. Бу даврда икки давлат алоқалари тўсатдан совуқлашиб кетди, шунингдек радиация ва заҳарланиш билан боғлиқ ҳолатлар ҳам кузатилди.
Каримов қатъияти: сиёсий сигнал
Қарши-Хонобод воқеаси бир муҳим сигнал берди.
Ўзбекистон раҳбарияти АҚШга шундай хабар юборди:
Ўзбекистон ташқи босимга қарамай мустақил қарор қабул қилиши мумкин.
Кўплаб таҳлилчилар бу қарорни Ислом Каримовнинг ташқи сиёсатдаги энг қатъий қадамларидан бири деб баҳолайди.
Хулоса. 2005 йилдаги К2 базаси тарихи бир ҳақиқатни кўрсатади: Катта давлатлар геосиёсатни белгилаши мумкин, лекин суверен давлатлар ўз ҳудудидаги қоидаларни ўзи белгилайди.
