Қўрқув керак бўлган жойда ҳаёт уйғонади!..
Баъзан тизимни қутқариш учун минглаб одамлар ёки миллионлаб маблағ эмас, атиги 14 та тўғри «куч» кифоя қилади. 1995 йилда Йеллоустоун миллий боғида содир бўлган воқеа дунё олимларини нафақат ҳайратга солди, балки дунёқарашини ўзгартириб юборди.
1. Тўхталиш: Назоратсиз кўпайишнинг фалокати
Бўрилар боғда 70 йил давомида йўқ эди. Бу вақт ичида боғ «беш қўл кийиклар» ихтиёрига қолди. Кийиклар назоратсиз кўпайиб, боғдаги ҳар бир яшил новдани, ҳар бир дарахт куртагини ғажиб битиришди. Одамлар кийиклар сонини камайтиришга қанча уринмасин, табиий мувозанат бузилган эди — боғ ўлаётганди.
2. Қўрқув — энг яхши бошқарувчи
Атиги 14 та бўри эркинликка қўйиб юборилди. Улар ҳамма кийикни еб битиролмасди, лекин улар боғга «интизом» олиб кирди. Кийиклар энди ҳар қадамда «ажал» борлигини ҳис қилиб, очиқ водийлардан, дарё бўйларидан қочиб, баландроқ жойларга чекинишди.
Натижа даҳшатли бўлди: Кийиклардан бўшаган жойларда ўсимлик дунёси «уҳ» тортиб, қайта нафас олди. Олти йил ичида айрим жойларда дарахтлар сони 5 баробар ошди!
3. Занжирли реакция: Қундузлардан айиқларгача
Табиатнинг сеҳрли занжири ишга тушди:
-
Дарахтлар кўпайгач, қундузлар қайтиб келди. Улар дарёларда тўғонлар қурди.
-
Тўғонлар туфайли сувда балиқлар, ўрдаклар ва ондатралар пайдо бўлди.
-
Бўрилар шоқолларни қувгани сабаб, қуён ва сичқонлар кўпайди. Улар ортидан эса тулки, лочин ва бойўғлилар боғни макон тутди.
-
Ҳатто айиқлар қайтиб келди! Чунки мевалар кўпайган, бўрилардан қолган ўлжалар эса тайёр озуқа эди.
4. Географияни ўзгартирган куч
Энг ақл бовар қилмайдиган воқеа: Бўрилар дарёларнинг оқимини ўзгартирди! Дарё қирғоқларида дарахтлар ва ўтлар зичлашиб, тупроқни маҳкам тутиб қолди. Натижада соҳиллар эрозияси тўхтади, дарё ўзанлари тўғриланди ва барқарор бўлиб қолди. 14 тагина бўри нафақат жониворларни, балки Ернинг географиясини ҳам қайта чизди!
БУНДАН ЧИҚАДИГАН ХУЛОСА:
Ушбу воқеа бизга учта муҳим дарсни беради:
-
Ҳар бир мавжудотнинг ўз ўрни бор: Тизимда «зарарли» деб ҳисобланган куч (бўри), аслида бутун тизимни соғломлаштирувчи асосий воқелик бўлиши мумкин.
-
Мувозанат — ҳаёт дегани: Назоратсиз эркинлик (кийикларнинг бебошлиги) вайроналикка олиб келади. Масъулият ва хавф эса ривожланишга мажбур қилади.
-
Кичик ўзгариш — катта натижа: Гоҳида жамиятни ёки ҳаётимизни ўзгартириш учун ҳамма нарсани вайрон қилиш шарт эмас. Шунчаки керакли нуқтага, керакли «14 та бўри»ни қўйиб юбориш кифоя.
Табиат — энг буюк муаллим. Биз эса фақат ўрганишимиз керак.
