2026 ЙИЛ ЁЗИ: МАРКАЗИЙ ОСИЁНИНГ ТИРИК ҚОЛИШ ЖАНГИ
Нефтни унутинг. Олтинни унутинг. 2026 йилда минтақамиз учун ягона ва мутлақ қиймат — СУВ бўлади. Ёки унинг йўқлиги.
Биз шу пайтгача қўрққан ўша «қиёматли сценарий» остонамизда турибди. Бу шунчаки иссиқ ёз эмас, бу Марказий Осиё давлатларининг жипслиги ва чидамлилиги учун энг шафқатсиз синовдир.
Қуриётган томирлар: Аму ва Сир фожиаси
Минтақанинг икки асосий қон томири — Амударё ва Сирдарё сония сайин қувватдан қолмоқда. Амударё оқими одатдагидан 35 фоизга камайиб кетган. Бу шунчаки рақам эмас, бу миллионлаб гектар қуриган далалар демакдир. Сирдарё ҳавзасида эса ҳали вегетация авжига чиқмай туриб, 3,2 миллиард куб метр сув йўқликка сингиб кетди.
Бу сув қаерда? У йўқ. Ва у билан бирга озиқ-овқат хавфсизлиги ҳам йўқ бўлиб бормоқда. Жанубий Қозоғистонда 1 миллиард куб метр сув тақчиллиги — бу минглаб фермерларнинг хонавайрон бўлиши ва бозорлардаги нарх-навонинг жиловлаб бўлмас даражада сакраши демакдир.
«Қўштепа» — номаълумлик қаъридаги таҳдид
Вазиятни янада оғирлаштираётган «номаълум омил» бор: Афғонистондаги Қўштепа канали. Ҳеч қандай минтақавий келишувсиз, ҳеч қандай халқаро назоратсиз қурилаётган бу лойиҳа Амударёнинг чорак қисмини тортиб олиши мумкин. Биз сувсизликдан бўғилаётган бир пайтда, дарёнинг катта қисми назоратсиз йўналишга оқиб кетмоқда. Бу ерда «бошқарувчи» йўқ, фақат хаос бор.
Оролнинг заҳарли нафаси
Орол денгизи энди шунчаки экологик харитадаги доғ эмас, у тирик маҳлуққа айланди. Шу ёзда Орол тубидан кўтариладиган 10–12 та йирик чанғ-тўзон бўронлари кутилмоқда. Бу бўронлар шунчаки чанг эмас, улар ўнлаб йиллар давомида йиғилган заҳарли туз ва пестицидлар қоришмасидир.
Даҳшатли статистика: Минтақадаги болаларнинг 46 фоизида нафас йўллари касалликлари айнан мана шу заҳарланган ҳаво туфайли юзага келмоқда. Биз фарзандларимизнинг келажагини заҳарли чангга алишмаяпмизми?
Энергетика ва сув: Ким биринчи таслим бўлади?
Юқори оқимдаги қўшниларимиз (Қирғизистон ва Тожикистон) қишда музлаб қолмаслик учун сувни тўғонларда сақлашга мажбур. Қуйи оқимдагиларга (Ўзбекистон ва Қозоғистон) эса сув ҳозир — экинлар нобуд бўлмаслиги учун керак. Бу манфаатлар тўқнашуви минтақани икки ўт орасида қолдирмоқда.
Охирги имконият: Астана саммити ва RES2026
2026 йил — танлов йили. Ё биз совет давридан қолган эски тахминлар ва ўзаро шубҳаларни енгиб, рақамли мониторинг ва БМТ шафелигидаги янги сув ташкилотига бирлашамиз, ёки тарих саҳифаларида «сув туфайли таслим бўлганлар» сифатида қоламиз.
Апрель ойидаги Астана экологик саммити — бу шунчаки тадбир эмас, бу бизнинг «Нажот кемаси» бўлиши мумкин. Бу ерда гап технология ёки маълумотда эмас. Улар етарли.
