«Қоғози бор, ақли йўқ»: Диплом бизни қутқарадими ёки алдайдими?

Ўзбекистонда йил сайин минглаб ёшлар қўлига олий маълумот тўғрисидаги дипломни олиб, меҳнат бозорига кириб келади. Ота-оналар тўйдан олдин «дипломи бўлсин» деб шарт қўйишади, талабалар тўрт йил умрини (ва миллионлаб контракт пулини) шу қоғоз учун сарфлашади. Аммо аччиқ ҳақиқат шундаки, иш берувчини сизнинг қоғозингиз эмас, каллангиз қизиқтиради. Биз диплом деб аталган «иллюзия» қурбонига айланмаяпмизми?

1. «Қоғоз» сиғиниши: Ота-оналарнинг орзусими ёки хатоси?

Бизда ҳали ҳам «дипломи бўлса, бир амаллаб ишга кириб кетади» деган эскича қараш ҳукмрон. Кўп ёшлар ўзлари қизиқмаган, келажагини тасаввур қилмаган соҳаларда шунчаки «диплом учун» ўқишади. Натижада — қўлида «қизил» дипломи бор, лекин мутахассислиги бўйича икки қатор гапни бир-бирига боғлай олмайдиган «мутахассислар» армияси пайдо бўлмоқда.

2. Дипломли ишсизлар ва дипломсиз миллионерлар

Бугунги дунёда билим эгаллаш учун тўрт йил аудиторияда ўтириш шарт бўлмай қолди. IT, маркетинг, дизайн ва бошқа замонавий соҳаларда 6 ойлик курсларни битирган, лекин амалий кўникмага эга ёшлар, 4 йил ўқиб «назария»дан нарига ўтмаган бакалаврлардан ўзиб кетмоқда.

• Факт: Энг йирик глобал компаниялар (Google, Apple, Tesla) аллақачон ишга қабул қилишда диплом талаб қилишни тўхтатган. Улар учун асосий мезон — «Сен нима қила оласан?», «Нимани битирасан?» эмас.

3. Таълим — бизнес, диплом — маҳсулот

Олий таълим тизими баъзан шунчаки «диплом сотадиган» конвейерга айланиб қолгандек. Талаба контракт тўлайди, домла баҳо қўяди, тизим эса «мутахассис чиқарди» деб ҳисобот беради. Лекин бозорга чиққанда бу «маҳсулот» яроқсиз бўлиб чиқади. Чўнтакда диплом, лекин бошда илм йўқлиги — бу нафақат шахсий фожиа, балки миллатнинг фожиасидир.

4. Диплом қачон керак?

Албатта, шифокор, муҳандис ёки ядро физиги бўлиш учун диплом ва тизимли таълим шарт. Бу соҳаларда «ўз устида ишлаш»нинг ўзи етмайди. Аммо гап дипломнинг бор-йўқлигида эмас, унинг ортида турган БИЛИМДА. Диплом — бу шунчаки имкониятлар эшигини очиши мумкин бўлган калит. Лекин ичкарида қолиш ва муваффақият қозониш учун фақат АҚЛ керак.

 Хулоса:

Азиз ота-оналар! Фарзандингизни «дипломли бўлсин» деб эмас, «билимли бўлсин» деб ўқитинг. Қоғоз вақти келиб эскиради, сарғаяди ва кучини йўқотади. Аммо миядаги ҳунар ва илм сизни ҳеч қачон сотмайди.

Қўлингиздаги диплом сизни қутқаряптими ёки унинг борлигига ишониб, ҳаётда алданиб қолдингизми?