Илм-фан қабристони ёхуд 0,13 фоизлик фожиа

Биз баланд минбарлардан инновация, учинчи ренессанс ва тиббий ислоҳотлар ҳақида гапиришни яхши кўрамиз. Аммо аччиқ рақамлар ва шафқатсиз воқелик шуни кўрсатмоқдаки, Ўзбекистон илм-фан соҳасида нафақат дунёдан, балки қўшни Қозоғистондан ҳам йиллар давомида орқада қолиб кетмоқда. Биз калаванинг учини топдик, аммо бу уч — илм-фаннинг оёғига боғланган кишан бўлиб чиқди.

1. Қашшоқлик рейтинги: Гарварднинг битта «нон пули»чалик эмасмиз

Ўзбекистон илм-фанга маблағ ажратиш бўйича дунёнинг энг қашшоқ давлатлари қаторидан жой олган. ЯИМнинг атиги 0,13 фоизи! Бу тахминан 200 миллион доллардан ҳам камроқ маблағ дегани. Тасаввур қилиш учун: АҚШдаги битта ўртаҳол университетнинг бюджети бизнинг бутун мамлакат илм-фанига ажратган пулимиздан 30 баробар кўп. Гарвард университетининг йиллик бюджети эса — 55,67 миллиард доллар!

Биз ажратаётган ўша «сариқ чақа» ҳам асосан маошлар ва биноларни сақлашга кетади. Тажрибалар, лабораториялар ва реал кашфиётлар учун маблағ деярли қолмайди. Биз илм-фанни шунчаки «нафас олдириб» турибмиз, холос.

2. Олим эмас, «тиланчи»: Кабинетлар орасида сўнган иқтидорлар

Бугун ўзбек олими — лабораторияда микроскоп билан эмас, амалдорлар кабинетида имзо йиғиш билан банд бўлган бахтсиз шахс. Тадқиқот учун керакли битта эҳтиёт қисмни олиш учун ойлаб бюрократик тўсиқлардан ўтиш, «илтимоснома» кўтариб ялиниб юриш олимнинг ғурурини ҳам, ижодий иштиёқини ҳам ўлдирмоқда. Олим ўз оиласини боқиш учун қўшимча иш излашга мажбур экан, биз қайси инновация ҳақида гапиришимиз мумкин?

3. «Ҳаром луқма» тизими: Грант — олимникими ёки раҳбарники?

Мақоланинг энг даҳшатли қисми — бу грантларни тақсимлашдаги чириган тизим. Дунё тажрибасида (NIH, ERC) грантни ютиб олган олим — Лойиҳа раҳбари (PI) мустақил бюджетга эга бўлади. У кимни ишга олишни ва пулни қаерга сарфлашни ўзи ҳал қилади.

Бизда-чи? Бизда грант — ташкилот раҳбарининг «ўлжаси»га айланган. Грант ёзган олим эмас, институт директори ёки ректор ҳал қилувчи рол ўйнайди. Оқибатда:

• Ҳеч қандай иш қилмайдиган, раҳбарга яқин «формал ижрочилар» рўйхатга қўшилади.

• Ҳақиқий тадқиқотчининг ҳаққи «ўлик жонлар»га тақсимланади.

• Бу фан соҳасидаги ХАРОМ ЛУҚМАдир! Бу коррупция эмас, бу илм-фаннинг генетик кодини бузишдир.

4. Тиббиётдаги инқироз: Нега қиммат дорилар ва давосиз дардлар ичидамиз?

Тиббиёт соҳасида тизимли бурилиш бўлмаётганининг сабаби ҳам шу — илмий асос заиф. Олимларимизнинг халқаро журналлардаги мақолалари бармоқ билан санарли. Биз фақат тайёр технологияларни сотиб олишга ўрганиб қолганмиз, ўз ишланмамиз йўқ. Бу эса тиббиётни қимматбаҳо ва самарасиз қилиб қўймоқда.

Нима қилмоқ керак? (Хулоса ўрнида)

Бу шунчаки хато эмас, бу миллий хавфсизликка таҳдиддир. Агар биз:

• Грант маблағларини тўғридан-тўғри лойиҳа раҳбарининг мустақил ҳисоб рақамига ўтказишни таъминламасак;

• Бюджетни камида 1 фоизга чиқармасак;

• Олимни «тиланчилик»дан қутқармасак;

…биз нафақат қўшниларимиздан, балки вақтнинг ўзидан мағлуб бўламиз. Ҳозирги модел — ривожланиш модели эмас, бу фанни аста-секинлик билан бўғиб ўлдириш моделидир.

Вақт тугамоқда. Олимларга эркинлик беринг, акс ҳолда келажакни сотиб олишга пулимиз ҳам, илмимиз ҳам қолмайди!

Гулчеҳра Шерматова