«Ўз қўлимиз билан ясаётган «ногиронлик»: Телефон болани қандай қилиб аутистга айлантиради?»

Аутизм ва гаджетлар (телефон, планшет, интернет) ўртасидаги боғлиқлик бугунги кунда энг кўп муҳокама қилинаётган ва ота-оналарни хавотирга солаётган мавзулардан биридир. Бу борада иккита муҳим йўналишни фарқлаш керак: генетик аутизм ва кейинги йилларда пайдо бўлган «рақамли (виртуал) аутизм» тушунчаси.

Келинг, бу боғлиқликни илмий ва ҳаётий жиҳатдан таҳлил қиламиз:

1. «Виртуал аутизм» нима?

Бу атама тиббиётда расмий ташхис бўлмаса-да, амалиётда кўп учрамоқда. Агар бола туғилганидан бошлаб (айниқса 0 ёшдан 3 ёшгача) кунига бир неча соатлаб телефон ёки телевизор қаршисида қолса, унда ҳақиқий аутизмга жуда ўхшаш белгилар ривожланади.

• Нима учун бу хавфли? Боланинг мияси илк ёшларда жонли мулоқот, ҳис-туйғулар ва атроф-муҳитни ўрганиш орқали ривожланиши керак. Телефон эса тайёр, тезкор ва бир томонлама маълумот беради. Натижада боланинг мияси «дангаса» бўлиб қолади ва жонли мулоқотга эҳтиёж сезмай қўяди.

2. Телефон аутизмни келтириб чиқарадими ёки кучайтирадими?

Илмий нуқтаи назардан, телефон ҳақиқий (генетик) аутизмнинг сабабчиси эмас, лекин у мавжуд муаммони бир неча баробар чуқурлаштириб юборади:

• Ижтимоий изоляция: Аутизмга мойиллиги бор болалар шундоқ ҳам одамлардан қочишади. Телефон эса улар учун идеал «бошпана»га айланади. Улар виртуал дунёга шўнғиб, ташқи олам билан алоқани бутунлай узишади.

• Нутқнинг орқада қолиши: Экрандаги мулоқот икки томонлама эмас. Бола фақат тинглайди (кўпинча тушунмайди ҳам), лекин жавоб қайтармайди. Бу эса нутқ марказларининг шаклланишини тўхтатиб қўяди.

3. Дофамин «тузоғи»

Интернет ва ранг-баранг видеолар бола миясида дофамин (ҳузурланиш гормони) ишлаб чиқарилишини кескин оширади. Ҳақиқий ҳаёт экрандагидек ёрқин ва тезкор эмас. Шу бол сабабли бола ҳақиқий дунёдан зерикади, инжиқлик қилади ва фақат телефон берилгандагина тинчланади. Бу ҳолат аутизм спектридаги болалардаги «ўзига ёпишиб қолиш» (стимуляция) ҳолатларини кучайтиради.

4. Мутахассислар хулосаси: Фарқини қандай билиш мумкин?

«Виртуал аутизм» ва «Ҳақиқий аутизм» ўртасидаги фарқ шундаки:

• Агар боладан гаджетлар олиб қўйилса ва у билан тинимсиз жонли мулоқот, ўйинлар ташкил этилса, виртуал аутизм белгилари бир неча ой ичида йўқолиб, бола «очилишни» бошлайди.

• Ҳақиқий аутизмда эса телефонни олиб қўйиш билан муаммо ечилмайди, бу ерда мутахассисларнинг (психолог, логопед, дефектолог) узоқ йиллик меҳнати талаб этилади.

 Тавсия (Ота-оналар учун олтин қоидалар):

1. 2 ёшгача: Болага телефон, планшет ёки телевизор умуман мумкин эмас. Ҳатто овқат емаса ҳам!

2. 2 ёшдан 5 ёшгача: Кунига максимум 30-40 дақиқа, фақат ота-она назорати ва биргаликда муҳокама қилиш шарти билан.

3. Жонли мулоқот: Бола билан кўзларига қараб гаплашинг, бирга ерда ўтириб ўйинчоқ ўйнанг. Ҳеч қайси «ақлли» мультфильм онанинг алласига ёки отанинг эртагига тенг келолмайди.

Сизнингча, ҳозирги ёш оналар боласини овқатлантириш ёки тинчлантириш учун телефон бериши — бу «замонавийлик»ми ёки келажакка қилинган «хиёнат»?