Муштдек бола қариб-чурриб кетган!..

1975 йилнинг мактаб битирув суратларига боқинг. У ерда кўзингиз шўх-шодон ўсмирларга эмас, гўёки ҳаётнинг бор заҳматини елкасида кўтариб келаётган, костюм-шим кийган «амакилар» ва жиддий нигоҳли «холалар»га тушади. 18 ёшли аскарларнинг суратларида эса аллақачон тажрибали эркакларга хос совуқ ва оғир ифода муҳрланган.

Нега совет даврида вақт ўзгача шиддат билан оққан? Нега ўша авлод биологик ёшидан анча илгарилаб кетган эди? Бу шунчаки фотосурат сифати эмас, балки организмни ич-ичидан емирган тизимли «қариш машинаси»нинг натижасидир.

1. Қуёш билан «дўзах» ўйини: Зарарли тобланиш

Ўша пайтларда «Ранги оқарган одам — касалманд ва нимжон» деган тушунча бор эди. Совет кишиси учун «соғлом кўриниш» — бу кўмирдек қорайган тери эди. Одамлар бутун ёзни томорқада эгилиб ёки Қрим соҳилларида «пишган саратон»дек бўлгунча офтобда ўтказарди.

Энг даҳшатлиси — ҳеч қандай қуёшдан ҳимояловчи кремлар (SPF) бўлмаган. Тери куйиб, қатлам-қатлам бўлиб кўча бошлагандагина унга қатиқ ёки қаймоқ суртишган. Натижада фотоқариш жараёни 25-30 ёшдаёқ терида чуқур ажинлар, «фил териси»дек дағал тўқима ва пигмент доғларни шакллантирган. Улар «тобландим» деб ўйлашган, аслида эса терини тириклайин куйдиришган.

2. «Шакарли юз»: Углеводлар мадҳияси

Совет рациони — бу оқсил танқислиги ва углеводлар ҳукмронлиги эди. «Нон — ҳамма нарсанинг боши» деган шиор остида ҳар бир таомга бир тилим ном қўшиб ейилган. Макарон, картошка, ширин булочкалар ва уч қошиқ шакар солинган чой — кундалик норма эди.

Организмга ҳаддан ташқари кўп шакар тушганда гликация жараёни бошланади.

Биокимёвий даҳшат: Шакар молекулалари терининг эластиклигини таъминловчи коллаген оқсиллари билан «ёпишиб» қолади. Натижада коллаген мўртлашади, тери юз мушаклари ҳаракатидан кейин ўз ҳолига қайта олмайди. Бу жараён 40 ёшли юзларни сарғиш-тупроқранг тусга киритиб, уларни «осилган» ва чарчаган қилиб кўрсатган.

3. Никотин ва «Дудланган юз»

Совет Иттифоқида чекиш нафақат одат, балки турмуш тарзи эди. Ишхонада, поезд йўлакларида, ҳатто болалар ўтирган ошхонада ҳам тутун бурқситиларди.

• Гипоксия: Никотин қон томирларини кескин қисади. Тери йиллар давомида кислород етишмовчилигида яшайди.

• Эластин кушандаси: Тамаки тутуни терининг қурилиш блокларини емиради.

1985 йилда шифокор Дуглас Модел киритган «чекувчининг юзи» термини айнан ўша давр одамларига мос тушади: кўз ости халтачалари, чуқур бурун-лаб ажинлари ва сувсизланган, қуруқ тери. Спиртли ичимликлар эса бу манзарани доимий шишлар билан «бойитган».

4. Стоматологик террор: Юз геометриясининг бузилиши

Совет стоматологияси кўпчилик учун қўрқинчли туш эди. Оғриқсизлантиришсиз тиш бурғулаш ва даволашдан кўра, тишни суғуриб ташлаш осонроқ бўлган. Кўпчилик ёш вақтидаёқ чайнаш тишларини йўқотган.

Тишларнинг йўқлиги шунчаки муаммо эмас, бу — юз скелетининг деформациясидир. Тўқималар ичкарига батафсил батафсил ботиб киради, лаб бурчаклари пастга тушади, ияк олдинга чиқади. Тиши йўқ одамнинг юзи худди қуриган мевадек тез буришади. Бу эса ташқи кўринишга камида 10-15 йил «ёш» қўшган.

5. Кортизол чоҳи: Доимий яшаш учун кураш

Совет кишисининг ҳаёти «ундаш», «топиш» ва «навбат кутиш»дан иборат эди. Этик топишдан тортиб, дам олиш йўлланмасигача — ҳаммаси асаб ва стресс эвазига келган.

Доимий стресс — бу юқори кортизол демакдир. Нобел мукофоти совриндори Элизабет Блэкберн исботлаганидек, сурункали стресс ҳужайраларнинг ҳимоя қатламларини емириб, биологик қаришни тезлаштиради. Юз мушакларидаги «ташвишли ниқоб» ва қаттиқ нигоҳ йиллар давомида қотиб қолган. Эски суратлардаги ўша «забардаст» ифода вс аслида ички чарчоқ ва руҳий босимнинг муҳридир.

Хулоса ўрнида «Советча қарилик» — бу мафкура эмас, балки аёвсиз биокимё натижасидир. Қуёшда куйиш, углеводли қамал, тиббий хизматнинг пастлиги ва доимий стресс организмни муддатидан олдин едирган.

Албатта, бугунги авлоднинг ҳам ўз муаммолари бор. Эҳтимол, 50 йилдан кейин набираларимиз: «Қара, бобомнинг бўйни смартфонга тикилишдан қийшайиб қолган, бувимнинг юзи эса ботокс ва филлерлардан шишиб кетган!» деб кулишар. Лекин биз ҳеч бўлмаганда куйган терини соғлиқ белгиси, тишсизликни эса табиий ҳол деб ҳисобламайдиган бўлдик.

Муаллиф: Денис Караваев Тайёрловчи: Шавкат Ўймовутли