Турмуш қурмаяпсаясанми унда солиқ тўла? «Бўйдоқлик солиғи» ҳам борми?
Тарихий манбалар ва иқтисодий таҳлиллар шуни кўрсатадики, давлатнинг демографик жараёнларга солиқ дастаклари орқали аралашиши ХХ асрнинг энг баҳсли, аммо самарадор чораларидан бири бўлган. Хусусан, собиқ Иттифоқ ва Полша каби давлатларда қўлланилган «бўйдоқлик солиғи» ёки расмий номи билан «Бўйдоқлар, ёлғизлар ва фарзандсиз фуқаролардан олинадиган солиқ» ижтимоий муҳандисликнинг ўзига хос намунаси ҳисобланади.
Ушбу солиқ тури собиқ Иттифоқда 1941 йилнинг ноябрь ойида, Иккинчи жаҳон уруши давридаги оғир демографик йўқотишларни қоплаш мақсадида жорий этилган. Қонунчиликка кўра, 20 ёшдан 50 ёшгача бўлган эркаклар ҳамда 20 ёшдан 45 ёшгача бўлган турмуш қурган фарзандсиз аёллар ўз иш ҳақининг 6 фоизи миқдорида давлат хазинасига мажбурий тўлов амалга оширганлар. Мазкур тизимнинг ўзига хос жиҳати шундаки, у нафақат фарзандсизликни, балки билвосита бўйдоқликни ҳам иқтисодий жиҳатдан «жазолаган». Полшада эса ушбу солиқ «Bykowe» (буқа солиғи) номи билан машҳур бўлиб, у асосан 21 ёшдан ошган (кейинчалик 25 ёш) бўйдоқ фуқароларга нисбатан қўлланилган.
Таҳлилчиларнинг қайд этишича, бу каби солиқлар давлат хазинасини бойитишдан кўра кўпроқ ижтимоий стимул вазифасини ўтаган. Янги турмуш қурган жуфтликларга фарзанд кўриш учун бир йил муҳлат берилиши ва шундан сўнг солиққа тортилиши фуқароларни тезроқ оила қуришга ва демографик ўсишга ҳисса қўшишга мажбур қилган. Бу тизим ХХ асрнинг 90-йиллари бошигача, яъни ижтимоий тузум алмашгунига қадар амал қилган бўлиб, урушдан кейинги аҳоли сонини тиклашда муҳим роль ўйнагани эътироф этилади.
Замонавий дунё тажрибасида бундай кескин чоралар кам учраса-да, баъзи Европа давлатларида билвосита «бўйдоқлик солиғи» механизмлари ҳали ҳам сақланиб қолган. Масалан, Германия ва АҚШ каби давлатларда турмуш қурган жуфтликлар учун солиқ имтиёзлари берилиши, аксинча, ёлғиз яшовчи шахсларнинг юқорироқ ставкада солиқ тўлаши айнан ўша тарихий мантиқнинг замонавий кўринишидир. Бугунги кунда иқтисодчилар «жазоловчи» солиқлардан кўра, кўп фарзандли оилаларни рағбатлантирувчи молиявий моделларни самаралироқ деб ҳисобласалар-да, «бўйдоқлик солиғи» тарихи давлат ва шахсий ҳаёт ўртасидаги иқтисодий алоқаларнинг энг ёрқин мисоли бўлиб қолмоқда.
